Ταφή 27.500 ετών αποκαλύπτει τις πρώτες τελετουργίες πένθους

Η ταφή ενός 15χρονου πριν από 27.500 χρόνια αποκαλύπτει ότι οι προϊστορικές κοινότητες φρόντιζαν τους ετοιμοθάνατους και τιμούσαν τους νεκρούς με τελετουργίες.

Πριν από περίπου 27.500 χρόνια, ένας 15χρονος έφηβος δέχθηκε άγρια επίθεση από αρκούδα στο Αρένε Καντίντε (Arene Candide), στη σημερινή Λιγουρία της Ιταλίας. Η επίθεση προκάλεσε σοβαρά τραύματα στη γνάθο, τον λαιμό και τον αριστερό ώμο του. Ήταν ετοιμοθάνατος, όμως δεν ήταν μόνος στις τελευταίες στιγμές της ζωής του.

Τα μέλη της κοινότητάς του τον μετέφεραν σε μια σπηλιά, περιποιήθηκαν τα τραύματά του και παρέμειναν στο πλευρό του για ημέρες, μέχρι να πεθάνει. Στη συνέχεια τον τοποθέτησαν πάνω σε στρώμα από κόκκινη ώχρα, μια φυσική αργιλική χρωστική, και τον έθαψαν.

Η ανακάλυψη του «Πρίγκιπα»

Όταν οι αρχαιολόγοι αποκάλυψαν τα λείψανά του, τον Μάιο του 1942, διαπίστωσαν ότι ήταν στολισμένος με εκατοντάδες διάτρητα κοχύλια και κυνοδόντες ελαφιού, που σχημάτιζαν ένα είδος καλύμματος γύρω από το κεφάλι του. Μαζί του βρέθηκαν επίσης κρεμαστά από ελεφαντόδοντο μαμούθ, τέσσερις διακοσμημένες ράβδοι από κέρατα άλκης και μία λεπίδα από πυρόλιθο, την οποία κρατούσε ακόμη στο δεξί του χέρι.

Οι αρχαιολόγοι τον ονόμασαν «Il Principe» («Ο Πρίγκιπας»), καθώς τα πλούσια ταφικά κτερίσματα υποδήλωναν είτε υψηλή κοινωνική θέση είτε ιδιαίτερη εκτίμηση από την κοινότητά του.

Μια σπηλιά αφιερωμένη στους νεκρούς

Η αρχαιολογική θέση του Arene Candide αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της πρακτικής. Στη σπηλιά έχουν εντοπιστεί πολλαπλές ταφές που χρονολογούνται από την Ανώτερη Παλαιολιθική περίοδο, πριν από περίπου 34.400 χρόνια, έως και τη Νεολιθική εποχή, γύρω στον 6ο αιώνα π.Χ.

Καθώς η σπηλιά δεν θεωρείται κατάλληλη για μόνιμη κατοίκηση, οι ερευνητές εκτιμούν ότι χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά ως χώρος ταφής. Αυτό υποδηλώνει ότι οι κοινότητες ταξίδευαν έως εκεί για να προετοιμάσουν και να θάψουν τα μέλη των οικογενειών τους.

Η ώχρα στην περίθαλψη και στις ταφές

Οι άνθρωποι μετέφεραν μαζί τους κόκκινη ώχρα, είτε σε μορφή σκόνης είτε σε συμπαγή μορφή. Πιστεύεται ότι είχε τόσο θεραπευτική όσο και συμβολική σημασία στις πρακτικές φροντίδας και ταφής κατά την προϊστορία.

Η ώχρα προσκολλάται στο δέρμα, στα οστά και στις πέτρες, αφήνοντας ίχνη που διατηρούνται για χιλιάδες χρόνια.

Η προσπάθεια να σωθεί ο 15χρονος

Τα τραύματα του νεαρού ήταν εκτεταμένα. Ο σκελετός του φέρει σοβαρές κακώσεις στον λαιμό, τον αριστερό ώμο και τη γνάθο, ενώ τμήματα της κάτω γνάθου και της αριστερής κλείδας έλειπαν.

Κατά την ανασκαφή, οι αρχαιολόγοι εντόπισαν ώχρα μέσα στα τραύματα, εκτιμώντας ότι χρησιμοποιήθηκε ως μέσο καυτηριασμού. Πιθανότατα εφαρμόστηκε από μέλη της κοινότητάς του αμέσως μετά την επίθεση, σε μια προσπάθεια να σώσουν τη ζωή του εφήβου. Το γεγονός ότι η ίδια χρωστική χρησιμοποιήθηκε τόσο για την περίθαλψη όσο και για την ταφή αποκαλύπτει μια διαφορετική εικόνα της προϊστορικής ζωής, δείχνοντας τη σημασία που απέδιδαν αυτές οι πρώιμες κοινότητες στη φροντίδα των ανθρώπων τους και στην απόδοση τιμών μετά τον θάνατο.

Ταφικές τελετουργίες με συμβολισμό

Η ιστορία του «Πρίγκιπα» δεν αποτελεί μεμονωμένη περίπτωση. Περίπου 15.000 χρόνια μετά την ταφή του, στον ίδιο χώρο δημιουργήθηκε ένας μεγάλος ομαδικός τάφος. Οι νεκροί είχαν επίσης ταφεί σε τάφους με κόκκινη ώχρα. Μαζί τους βρέθηκαν περισσότερα από 29 μισά βότσαλα, επίσης καλυμμένα με ώχρα.

Τα επίπεδα αυτά βότσαλα είχαν συλλεχθεί από παραλία, είχαν παρόμοιο σχήμα και θεωρείται ότι χρησιμοποιούνταν για την εφαρμογή της ώχρας κατά τις ταφικές τελετές. Πειραματικές μελέτες έδειξαν ότι τα βότσαλα δεν έσπασαν τυχαία ούτε κατά την κατασκευή εργαλείων. Αντίθετα, είχαν σπάσει σκόπιμα, με το ένα μισό να τοποθετείται δίπλα στους νεκρούς.

Ένα σύμβολο πένθους πριν από 27.500 χρόνια

Οι ερευνητές εκτιμούν ότι το σπάσιμο των βοτσάλων λειτουργούσε ως συμβολισμός του θανάτου του ανθρώπου που είχε ταφεί. Τα άλλα μισά δεν βρέθηκαν ποτέ, μία πιθανή εξήγηση είναι ότι τα κρατούσαν τα μέλη της κοινότητας ως ενθύμιο, διατηρώντας έναν συμβολικό δεσμό με τους νεκρούς τους. Οι συγκεκριμένες ταφές δείχνουν ότι οι άνθρωποι είχαν ήδη αναπτύξει τρόπους να αναγνωρίζουν την πραγματικότητα του θανάτου και να διατηρούν ζωντανή τη σχέση με όσους έχαναν.

Η επαναλαμβανόμενη χρήση της ώχρας επί 15.000 χρόνια υποδηλώνει ότι υπήρχε μια βαθιά ριζωμένη πολιτισμική αντίληψη για το σώμα, τον θάνατο και τις τελετουργίες που τον συνόδευαν. Παρότι κάθε θάνατος αποτελούσε ένα ξεχωριστό γεγονός, οι προσωπικές ιστορίες εντάσσονταν σε κοινές τελετουργικές πρακτικές, τις οποίες μπορούσαν να αναγνωρίσουν και να μοιραστούν όλα τα μέλη της κοινότητας.

Σύμφωνα με τους ερευνητές, αυτού του είδους το πένθος ενίσχυε τη συνοχή της κοινότητας μέσα από μια κοινή διαδικασία. Η ικανότητα των ανθρώπων να χρησιμοποιούν συμβολικά αντικείμενα και υλικά για να διαχειριστούν σύνθετα συναισθήματα, όπως η απώλεια, φαίνεται ότι χρονολογείται τουλάχιστον πριν από 27.500 χρόνια. Παρότι οι τελετουργίες εκείνης της εποχής διαφέρουν από τις σημερινές, ενδέχεται να υπηρετούσαν τον ίδιο θεμελιώδη σκοπό, να κάνουν την απώλεια πιο κατανοητή και πιο διαχειρίσιμη.