Μόλις 13 γράμματα: Πώς λειτουργεί η χαβανέζικη γλώσσα με ένα μικροσκοπικό αλφάβητο

Όποιος έχει δει γραπτά τη χαβανέζικη γλώσσα, θα έχει προσέξει τα πολλά σύμβολα και διακριτικά σημάδια που συνοδεύουν τις λέξεις, τα οποία δεν είναι διακοσμητικά αλλά απαραίτητα για τη σωστή ανάγνωση και κατανόηση.

Η χαβανέζικη γλώσσα διαθέτει μόλις 13 γράμματα, γεγονός που την καθιστά ένα απ' τα μικρότερα αλφάβητα παγκοσμίως. Αποτελείται από 5 φωνήεντα (A,E,I,O,U) και 8 σύμφωνα (H,K,L,M,N,P,W και το 'okina).

Τα περίεργα του χαβανέζικου αλφάβητου: Τι είναι το 'okina και το kahakō;

Ας αρχίσουμε απ' τα δύσκολα. Το 'okina (') είναι ένα σύμβολο που δηλώνει γλωττιδική παύση, δηλαδή ένα απότομο κόψιμο του ήχου, παρόμοιο με το κενό ανάμεσα στα «oh-oh» στα αγγλικά.

Επίσης, έχουμε και το kahakō (-), γνωστό και ως μακρόν, που τοποθετείται πάνω απ' τα φωνήεντα και παρατείνει τον ήχο τους, αλλάζοντας συχνά πλήρως το νόημα της λέξης.

Πως ένα σημάδι μπορεί να αλλάξει μία ολόκληρη λέξη;

Η χρήση αυτών των διακριτικών μπορεί να δημιουργήσει εντελώς διαφορετικό νόημα στις λέξεις, από τα ίδια, όμως, τα βασικά γράμματα. Για παράδειγμα:

A'a σημαίνει «ρίζα»

'a'a σημαίνει «τολμώ» ή «προκαλώ»

'a'ā αναφέρεται σε καύση ή σε τραχιά μορφή λάβας

Τρέχα, γύρευε δηλαδή...

Ακόμη και γνωστές λέξεις, όπως το aloha, δεν σημαίνουν απλώς «γεια» ή «καλώς ήρθες». Η έννοιά τους περικλείει όρους όπως η αγάπη, η καλοσύνη και η συμπόνια, χωρίς να έχουν δηλαδή ακριβή μονολεκτική φράση.

Πώς σχηματίζονται οι «μακριές» λέξεις: Η προέλευση της 'Ōlelo Hawai'i

Ονόματα όπως Kūkamāhuākea, μια περιοχή με ατμούς στη βάση του ηφαιστείου Κιλαουέα, μπορεί να φαίνονται περίπλοκα, όμως προέρχονται από απλούς φθόγγους. Η προφορά τους «σπάει» σε επιμέρους συλλαβές: Kū-ka-mā-hu-ā-ke-a.

Η χαβανέζικη γλώσσα ανήκει στην αυστρονησιακή οικογένεια, και ειδικότερα στις γλώσσες της Ανατολικής Πολυνησίας. Τα νησιά της Χαβάης κατοικήθηκαν από Πολυνήσιους θαλασσοπόρους, πιθανότατα από τις Μαρκέζες, πριν από 800-1.000 χρόνια.

Για αιώνες, η γλώσσα ήταν αποκλειστικά προφορική. Η γραπτή της μορφή δημιουργήθηκε στις αρχές του 19ου αιώνα από Καλβινιστές ιεραποστόλους, οι οποίοι χρησιμοποίησαν λατινικούς χαρακτήρες και πρόσθεσαν διακριτικά για να αποδώσουν σωστά τους ήχους.

Από την παρ' ολίγο εξαφάνιση στην... άνθηση

Μετά την ανατροπή της χαβανέζικης μοναρχίας το 1893, η χρήση της γλώσσας περιορίστηκε δραστικά, καθώς απαγορεύτηκε στα σχολεία και στη δημόσια διοίκηση. Μέχρι τη δεκαετία του 1980, λιγότερα από 50 παιδιά μιλούσαν τη γλώσσα, σύμφωνα με την UNESCO.

Σήμερα, η 'Ōlelo Hawai'i γνωρίζει πρωτοφανή αναβίωση, μέσα από πανεπιστήμια, μέσα ενημέρωσης και πολιτιστικές πρωτοβουλίες, με χιλιάδες νέους Χαβανέζους να τη μαθαίνουν ξανά.