Το smartphone έχει γίνει πλέον αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητάς μας. Για ένα πολύ μεγάλο μέρος του πληθυσμού αποτελεί «προέκταση του χεριού» τους, με τους ειδικούς να επισημαίνουν πως όσα συμβαίνουν στον εγκέφαλο ενός ανθρώπου που χρησιμοποιεί σε τέτοιο βαθμό το κινητό του, παρουσιάζουν εντυπωσιακές ομοιότητες με όσα συμβαίνουν στον εγκέφαλο κάποιου που έχει εξάρτηση από μια ουσία.
Ο ψυχολόγος Νικόλας Καρδαράς, έχοντας αφιερώσει 15 χρόνια στην αντιμετώπιση του εθισμού στην τεχνολογία, εξηγεί ότι οι συσκευές που έχουμε στην τσέπη μας και οι εφαρμογές τους έχουν σχεδιαστεί σκόπιμα με αυτόν τον τρόπο.
Μιλώντας στο Yahoo Health κατατάσσει τον εθισμό στην τεχνολογία στις πραγματικές εξαρτήσεις και, συγκεκριμένα, στην οικογένεια των συμπεριφορικών εξαρτήσεων, μαζί με τον τζόγο, το σεξ και τις καταναγκαστικές αγορές. Μάλιστα, σύμφωνα με την εμπειρία του, αυτές οι εξαρτήσεις μπορεί να είναι δυσκολότερο να αντιμετωπιστούν από την εξάρτηση από ουσίες.
Όπως εξηγεί, το κλινικό κριτήριο για να χαρακτηριστεί κάτι ως εθισμός συνοψίζεται σε δύο ερωτήματα:
- Βλάπτει η συμπεριφορά ή η ουσία τη ζωή του ατόμου;
- Το άτομο συνεχίζει παρ’ όλα αυτά την ίδια συμπεριφορά;
Οι επιπτώσεις μπορεί να εμφανίζονται στις σχέσεις, στη σωματική και ψυχική υγεία, στην εργασία και στη σχολική ζωή. Όταν κάποιος συνεχίζει παρά τη ζημιά που υφίσταται, πληρείται ο ορισμός. Με βάση αυτό το κριτήριο, θεωρεί τον εθισμό στις οθόνες απολύτως πραγματικό.
Η πεποίθησή του στηρίζεται και σε ευρήματα της νευροεπιστήμης. Οι συμπεριφορικές εξαρτήσεις και οι εξαρτήσεις από ουσίες ενεργοποιούν τα ίδια κυκλώματα ανταμοιβής, ενώ έρευνες με απεικονίσεις του εγκεφάλου έχουν καταγράψει κοινές δομικές μεταβολές.
Μια ευρέως αναφερόμενη μελέτη, την οποία παρουσίασε το Scientific American, διαπίστωσε ότι αρκετές μικρές περιοχές του εγκεφάλου ανθρώπων με εθισμό στο διαδίκτυο είχαν συρρικνωθεί έως και κατά 10% με 20%. Ανάμεσά τους βρίσκονταν τμήματα του προμετωπιαίου φλοιού που συνδέονται με τη λήψη αποφάσεων και τον έλεγχο των παρορμήσεων.
Μεταγενέστερες ανασκοπήσεις της βιβλιογραφίας νευροαπεικόνισης, μεταξύ των οποίων μία που δημοσιεύθηκε στο Frontiers in Psychiatry, έχουν αναφέρει μειωμένο όγκο φαιάς ουσίας στις μετωπιαίες περιοχές ανθρώπων με διαταραχές που σχετίζονται με τη χρήση οθονών.
Τι κοινό έχει το smartphone με το αλκοόλ ή τα ναρκωτικά;
Σύμφωνα με τον Ν. Καρδαρά, τόσο οι συμπεριφορικές εξαρτήσεις όσο και οι εξαρτήσεις από ουσίες επιδρούν στο μεσομεταιχμιακό κύκλωμα ανταμοιβής της ντοπαμίνης, τη βασική εγκεφαλική οδό που σχετίζεται με το κίνητρο και την ευχαρίστηση. Όπως το περιγράφει, «γαργαλούν» τους υποδοχείς της ντοπαμίνης με τον ίδιο τρόπο.
Αυτό που του προκαλεί τη μεγαλύτερη εντύπωση είναι οι ομοιότητες στις δομικές μεταβολές του εγκεφάλου. Στους χρόνιους χρήστες ουσιών, η πυκνή φαιά ουσία του μετωπιαίου φλοιού, όπου εδράζονται οι εκτελεστικές λειτουργίες και ο έλεγχος των παρορμήσεων, τείνει να συρρικνώνεται.
Ανάλογη συρρίκνωση παρατηρείται και σε χρόνιους χρήστες οθονών, γι’ αυτό και χαρακτηρίζει τις νευροφυσιολογικές επιδράσεις ουσιαστικά ίδιες. Μια ανασκόπηση απεικονιστικών ερευνών επισημαίνει τη γενικότερη σύνδεση, συσχετίζοντας τον εθισμό στο διαδίκτυο με δομικές μεταβολές στον μετωπιαίο φλοιό και δυσλειτουργία στα συστήματα ντοπαμίνης του εγκεφάλου.
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν ελέγχετε διαρκώς το κινητό;
Κάθε ήχος ειδοποίησης στο smartphone προσφέρει μια ανταμοιβή που ενεργοποιεί το μεσομεταιχμιακό κύκλωμα. Και ο εγκέφαλος επιθυμεί να επαναλάβει οτιδήποτε το διεγείρει.
Με την πάροδο του χρόνου, χρειάζεται ολοένα και περισσότερη επανάληψη της ίδιας συμπεριφοράς για να προκύψει η ίδια αίσθηση ανταμοιβής. Αυτή είναι η ουσία της ανοχής και, όπως υποστηρίζει ο Ν. Καρδαράς, αναπτύσσεται με τη χρήση οθονών όπως και με τις ουσίες.
Το στοιχείο του σχεδιασμού που κάνει τα κινητά ιδιαίτερα δύσκολο να τα αφήσει κανείς είναι ο τρόπος με τον οποίο παρέχουν ανταμοιβές. Χρησιμοποιώντας όρους της τροποποίησης συμπεριφοράς, ο ψυχολόγος συγκρίνει μεγάλο μέρος του χρόνου μπροστά στην οθόνη με έναν κουλοχέρη: ένα «πρόγραμμα διαλείπουσας ανταμοιβής», στο οποίο κανείς δεν γνωρίζει πότε θα έρθει το επιθυμητό αποτέλεσμα.
Δεν ξέρετε ποιο βίντεο θα είναι εκείνο που θα σας ενθουσιάσει πραγματικά, εξηγεί. Έτσι, συνεχίζετε να «τραβάτε τον μοχλό», εν προκειμένω να «σκρολάρετε», ελπίζοντας ότι θα εμφανιστούν τα «τρία κεράσια» στη σειρά. Αυτή ακριβώς η επιθυμία τροφοδοτεί την καταναγκαστική κύλιση στην οθόνη.
Οι εφαρμογές σχεδιάζονται σκόπιμα για να προκαλούν εθισμό
Ως προς το ζήτημα της ευθύνης, ο Ν. Καρδαράς υποστηρίζει ότι οι σχεδιαστές εφαρμογών χρησιμοποιούν ιδιαίτερα εξελιγμένες τεχνικές τροποποίησης της συμπεριφοράς και μεταβλητές ανταμοιβές, ώστε οι πλατφόρμες τους να είναι εθιστικές από τον σχεδιασμό τους.
Επισημαίνει, μάλιστα, ότι οι ίδιοι οι δημιουργοί τους το έχουν παραδεχθεί. Σε ντοκιμαντέρ όπως το The Social Dilemma, πρώην στελέχη μεγάλων εταιρειών τεχνολογίας έχουν περιγράψει πώς σχεδίαζαν προϊόντα που δημιουργούν συνήθειες και έχουν εκφράσει τη μεταμέλειά τους για τις συνέπειες. Επομένως, όπως επισημαίνει, δεν πρόκειται για πλατφόρμες που έγιναν εθιστικές κατά τύχη.
Όταν η χρήση μετατρέπεται σε εξάρτηση
Δύο ενδείξεις ξεχωρίζει ο ψυχολόγος σχετικά με την εξάρτηση από το smartphone: τη συναισθηματική απορρύθμιση και τον καταναγκασμό.
Η απορρύθμιση σημαίνει ότι όταν βρίσκεστε μακριά από τη συσκευή σας, αντιδράτε συναισθηματικά με μεγαλύτερη ένταση και αισθάνεστε άγχος. Μια μπαταρία που εξαντλείται ή ένα ξεχασμένο κινητό μπορεί να προκαλέσουν ένα κύμα πανικού ή έντονης δυσφορίας.
Ο καταναγκασμός εκδηλώνεται όταν πιάνετε το κινητό στη διάρκεια του φαγητού ή στη μέση μιας συζήτησης, σχεδόν χωρίς να έχετε αποφασίσει συνειδητά να το χρησιμοποιήσετε. Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο. Όταν η συσκευή παύει να σας εξυπηρετεί και αρχίζει να σας κατευθύνει, η σχέση μαζί της έχει αλλάξει.
Όπως σημειώνει, το άγχος που προκαλεί η απουσία του κινητού έχει και όνομα: νομοφοβία. Μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση μελετών που κάλυπταν σχεδόν 50.000 ανθρώπους διαπίστωσε ότι περίπου οι μισοί εμφάνιζαν μέτρια συμπτώματα και περίπου ένας στους πέντε σοβαρά. Το φαινόμενο, επομένως, κάθε άλλο παρά σπάνιο είναι.
Χαρακτηρίζει μάλιστα τη χρήση της συσκευής ως «το νέο κάπνισμα». Οι άνθρωποι στρέφονται σε αυτήν όταν αισθάνονται άγχος και αγχώνονται όταν δεν την έχουν μαζί τους, εγκλωβιζόμενοι σε έναν κύκλο που συντηρεί τον εαυτό του.
«Αθώες» συνήθειες… προειδοποιητικά σημάδια
Ορισμένες συμπεριφορές που έχουν πλέον θεωρηθεί φυσιολογικές είναι από τις πρώτες που επισημαίνει ο Ν. Καρδαράς. Ανάμεσά τους βρίσκεται το πολύωρο, μηχανικό και αδιάκοπο doomscrolling, δηλαδή η συνεχής κατανάλωση αρνητικών ή ανησυχητικών ειδήσεων και αναρτήσεων.
Ο ψυχολόγος εκφράζει επίσης μια νεότερη ανησυχία: την εξάρτηση από τα chatbot τεχνητής νοημοσύνης για τη διαδικασία της σκέψης. Επικαλείται πρόσφατη έρευνα που υποδεικνύει ότι ακόμη και η σύντομη χρήση πλατφορμών τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να αποδυναμώσει με μετρήσιμο τρόπο την επίλυση προβλημάτων και την κριτική σκέψη.
Συγκεκριμένα, σε μελέτη του MIT Media Lab, οι συμμετέχοντες που έγραφαν εκθέσεις με τη βοήθεια του ChatGPT παρουσίασαν τη χαμηλότερη εγκεφαλική ενεργοποίηση από όλες τις ομάδες και δυσκολεύονταν να θυμηθούν όσα είχαν μόλις γράψει. Μπορεί κάποιος να πιστεύει ότι χρησιμοποιεί ένα chatbot για να τον βοηθήσει να αποφασίσει, προειδοποιεί, όμως στην πραγματικότητα αφήνει τον δικό του «σύστημα» λήψης αποφάσεων να ατροφήσει.
Μια ξεχωριστή μελέτη του 2025, σε 666 ανθρώπους, διαπίστωσε ισχυρή συσχέτιση ανάμεσα στη μεγάλη εξάρτηση από εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης και στις χαμηλότερες επιδόσεις στην κριτική σκέψη. Οι ερευνητές απέδωσαν το εύρημα στη γνωστική εκφόρτωση, δηλαδή στην ανάθεση νοητικών διεργασιών σε εξωτερικά εργαλεία.
Η βαθύτερη ανησυχία του, ωστόσο, αφορά τους μικρότερους χρήστες. Η εκτεταμένη έκθεση παιδιών σε οθόνες αναστέλλει τόσο τη γνωστική ανάπτυξη όσο και τη δημιουργικότητα. Αντί να αναπτύσσουν τις νευρωνικές οδούς της φαντασίας μέσα από το παιχνίδι προσποίησης, εξηγεί, τα παιδιά που λαμβάνουν έτοιμες εικόνες από μια οθόνη, αναθέτουν σε αυτήν την ίδια τη δημιουργικότητά τους.
Σύμφωνα με την κλινική του εμπειρία, το αντίστοιχο τμήμα του εγκεφάλου δεν αναπτύσσεται τότε πλήρως. Γι’ αυτό περιγράφει πολλούς από τους θεραπευόμενούς του με εθισμό στην τεχνολογία ως ανθρώπους «με έντονη έλλειψη φαντασίας και περιέργειας». Για αυτό και συστήνει στους γονείς να παρακολουθούν ιδιαίτερα τρία πράγματα: σημάδια εξάρτησης, διαταραχές ύπνου και συναισθηματική απορρύθμιση.
Οι επιπτώσεις στον ύπνο, στην προσοχή και στην ψυχική υγεία
Όπως τονίζει ο κ. Καρδαράς, οι οθόνες επιβαρύνουν σημαντικά τον ύπνο, την προσοχή, τις σχέσεις και την ψυχική υγεία σε βάθος χρόνου.
Η επίδραση στον ύπνο έχει εν μέρει σωματική βάση. Η βραδινή χρήση οθονών εκθέτει τα μάτια σε μπλε φως, το οποίο, σύμφωνα με το Harvard Health, καταστέλλει τη μελατονίνη και μετατοπίζει τους κιρκάδιους ρυθμούς πιο έντονα από άλλα μήκη κύματος φωτός. Έτσι, καθυστερεί την έλευση του ύπνου και υποβαθμίζει την ποιότητά του.
Ο Ν. Καρδάρας συνδέει επίσης την ψηφιακή εποχή με την εξασθένηση της συγκέντρωσης και με αυτό που ο ίδιος θεωρεί μια ευρύτερη κρίση ψυχικής υγείας των νέων, επισημαίνοντας τα πρωτοφανή επίπεδα άγχους, κατάθλιψης, αυτοτραυματισμών και αυτοκτονικού ιδεασμού.
Δεν είναι ο μόνος που κάνει αυτή τη σύνδεση. Έρευνα των αμερικανικών Κέντρων Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων για τις συμπεριφορές κινδύνου των νέων διαπίστωσε ότι το ποσοστό των έφηβων κοριτσιών που ανέφεραν επίμονη θλίψη ή απελπισία αυξήθηκε απότομα κατά την τελευταία δεκαετία.
Αρκετοί ειδικοί έχουν υποστηρίξει ότι αυτή η τάση οφείλεται σε σημαντικό βαθμό στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η ερευνητική κοινότητα παραμένει διχασμένη ως προς το πόσο μεγάλο μέρος αυτής της κρίσης εξηγείται από τις οθόνες. Ωστόσο, η συσχέτιση έχει φέρει το ζήτημα στο επίκεντρο της συζήτησης για τη δημόσια υγεία.
Γιατί τα χρονικά όρια στις εφαρμογές συχνά αποτυγχάνουν
Για όσους έχουν ορίσει χρονικό όριο σε μια εφαρμογή και το έχουν παρακάμψει μέσα σε μία εβδομάδα, ο κ. Καρδαράς χρησιμοποιεί μια αναλογία: η προσπάθεια αντιμετώπισης του εθισμού στις οθόνες με χρονόμετρα μοιάζει με την προσπάθεια θεραπείας ενός ανθρώπου με εξάρτηση από το αλκοόλ κλειδώνοντας το ντουλάπι με τα ποτά.
«Δεν θεραπεύεις τον αλκοολισμό κλειδώνοντας το ντουλάπι με τα ποτά», τονίζει χαρακτηριστικά. Το ψηφιακό ισοδύναμο αυτής της πρακτικής σημαίνει, κατά τον ίδιο, ότι «κοιτάζεις το πρόβλημα από τη λάθος άκρη του τηλεσκοπίου».
Το ουσιαστικό σημείο παρέμβασης, υποστηρίζει, είναι η συνολική ευεξία του ανθρώπου. Κάποιος που βιώνει άγχος ή κατάθλιψη είναι πολύ πιο ευάλωτος στην έλξη της οθόνης. Γι’ αυτό, η λύση με διάρκεια βρίσκεται σε μια πιο γεμάτη ζωή: χρόνο στη φύση, υγιείς σχέσεις, ουσιαστικά χόμπι και όλο το φάσμα των ανθρώπινων εμπειριών έξω από τον ψηφιακό κόσμο.
Όταν ενισχύονται αυτά τα στοιχεία, εξηγεί, το κινητό χάνει μεγάλο μέρος της γοητείας του. Ο περιορισμός από μόνος του είναι, κατά την άποψή του, «στην καλύτερη περίπτωση ένα τσιρότο».
Τα πρώτα βήματα για να ξανακερδίσετε την προσοχή σας
Η αρχική πρόταση του κ. Καρδαρά είναι ψηφιακή αποτοξίνωση με απότομη, πλήρη αποχή. Για όποιον βρίσκει αυτή την ιδέα υπερβολικά δύσκολη, συστήνει μία ημέρα ψηφιακής αποχής την εβδομάδα.
Υποστηρίζει ότι μέσα σε αυτή τη μία ημέρα χωρίς σύνδεση μπορεί να συμβεί μια ουσιαστικά αναζωογονητική επανεκκίνηση, η οποία, όπως λέει, «επαναφέρει τη χημεία του εγκεφάλου» και «επαναφέρει το κεντρικό νευρικό σύστημα».
Οι προτροπές του είναι απλές: περπατήστε στο πάρκο, μυρίστε τα λουλούδια, μιλήστε με έναν φίλο και ανακαλύψτε όσα σας προσφέρουν την ανταμοιβή της ντοπαμίνης χωρίς τη μεσολάβηση μιας οθόνης. Στόχος είναι να ξαναβρείτε αυτές τις εμπειρίες και να εκπαιδεύσετε εκ νέου τον εγκέφαλό σας να αναζητά την ανταμοιβή στον φυσικό κόσμο.
Τι να θυμάστε για τη σχέση σας με την τεχνολογία
Κλείνοντας, ο Νικόλας Καρδαράς σημειώνει ένα μήνυμα που θέλει να κρατήσει ο κόσμος: Να πάψει να υποτιμά δύο πράγματα, την επίδραση που έχει πάνω του η σημερινή μορφή της τεχνολογίας και τον τεράστιο αριθμό ιδιαίτερα ικανών ανθρώπων στη Σίλικον Βάλεϊ που έχουν αφιερώσει την επαγγελματική τους πορεία στο να κάνουν αυτές τις πλατφόρμες εθιστικές και να μετατρέπουν την προσοχή των χρηστών σε έσοδα.
Όπως υπογραμμίζει, ελπίζει αυτή η συνειδητοποίηση να προκαλέσει λίγο θυμό, καθώς, σύμφωνα με την εμπειρία του, αυτός ο θυμός μπορεί να γίνει η κινητήρια δύναμη που βοηθά τους ανθρώπους να αντισταθούν στη «ζεστή αγκαλιά των ψηφιακών συσκευών τους».
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
ΤΑ ΣΧΟΛΙΑ ΑΝΑΡΤΩΝΤΑΙ ME ΜΙΚΡΗ ΚΑΘΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΚΑΤΟΠΙΝ ΕΛΕΓΧΟΥ