Ο έλεγχος των Ταλιμπάν στο Αφγανιστάν και ο «αργός θάνατος» των γυναικών: Απαγορεύονται το διαζύγιο, η εκπαίδευση και τα smartphones

Πέντε χρόνια μετά την επιστροφή των Ταλιμπάν στην εξουσία, το Αφγανιστάν παραμένει μια χώρα βαθιά επηρεασμένη από τους αυστηρούς κανόνες του ισλαμιστικού καθεστώτος, με τις γυναίκες να βρίσκονται στο επίκεντρο των περιορισμών.

Το BBC απέκτησε σπάνια πρόσβαση στην καθημερινότητα της χώρας και κατέγραψε, μέσα από συναντήσεις με υψηλόβαθμους αξιωματούχους, πρώην μαχητές, δημοσιογράφους και απλούς πολίτες, τον τρόπο με τον οποίο κυβερνούν σήμερα οι Ταλιμπάν.

Οι εικόνες και οι μαρτυρίες αποτυπώνουν τις αντιφάσεις ενός καθεστώτος που, όταν επέστρεψε στην εξουσία το 2021, υποστήριξε ότι είχε αλλάξει, αλλά στην πράξη έχει επαναφέρει πολλές από τις σκληρές πολιτικές που χαρακτήρισαν την προηγούμενη περίοδο διακυβέρνησής του. Οι γυναίκες έχουν αποκλειστεί από μεγάλο μέρος της αγοράς εργασίας, δεν έχουν πρόσβαση στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση και αντιμετωπίζουν αυστηρούς περιορισμούς στις μετακινήσεις και στην κοινωνική τους ζωή.

«Οι γυναίκες είναι ανόητες και ανεγκέφαλες»

Σε μία από τις πιο χαρακτηριστικές στιγμές του ρεπορτάζ, μια 18χρονη γυναίκα ζητά από τον κυβερνήτη μιας επαρχίας να της επιτρέψει να πάρει διαζύγιο από τον σύζυγό της, τον οποίο κατηγορεί ότι την κακοποιεί και τη χτυπά εδώ και μήνες. Παρά την επιμονή της, ο κυβερνήτης προσπαθεί να την πείσει να παραμείνει στον γάμο της.

«Αν υπήρχε έστω και μία πιθανότητα να συνεχίσουμε να ζούμε μαζί, δεν θα ήμουν εδώ… Έχω πάρει την απόφασή μου», λέει η νεαρή γυναίκα.

Ο κυβερνήτης, ωστόσο, της απαντά: «Ρώτησε τον εαυτό σου: “Ποιος θα με παντρευτεί μετά το διαζύγιο;” Θα πρέπει να κάνεις πολλούς συμβιβασμούς ή θα χάσεις την αξιοπρέπεια και την τιμή σου».

Η απάντησή της είναι χαρακτηριστική της απόγνωσης που περιγράφουν πολλές γυναίκες στο Αφγανιστάν: «Κύριε κυβερνήτη, η τιμή και η αξιοπρέπειά μου έχουν ήδη καταστραφεί».

«Οι γυναίκες είναι ανόητες και ανεγκέφαλες», της απαντά, ενώ οι υπόλοιποι άνδρες που βρίσκονται στον χώρο αρχίζουν να γελάνε έντονα.

Η συγκεκριμένη υπόθεση αναδεικνύει και τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες όταν επιχειρούν να πάρουν διαζύγιο. Σύμφωνα με την ερμηνεία της Σαρία που εφαρμόζεται από τους Ταλιμπάν, μια γυναίκα που ζητά διαζύγιο μπορεί να χρειαστεί να επιστρέψει μέρος ή ακόμα και το σύνολο των χρημάτων που της είχε δώσει ο σύζυγός της κατά τον γάμο. Στην περίπτωση της 18χρονης, ο σύζυγός της ζητά τετραπλάσιο ποσό, το οποίο η οικογένειά της αρνείται να καταβάλει.

Ο κυβερνήτης προτείνει τελικά να της δοθεί δικό της δωμάτιο και προειδοποιεί τον σύζυγο ότι, εάν τη χτυπήσει ξανά, θα αντιμετωπίσει ποινές.

Η οικογένεια, ωστόσο, δεν θεωρεί την υπόθεση λήξασα. Ο πατέρας της νεαρής γυναίκας δήλωσε ότι θα προσφύγουν στα δικαστήρια, παρά το γεγονός ότι, υπό το δικαστικό σύστημα των Ταλιμπάν, η διαδικασία διαζυγίου για μια γυναίκα είναι ιδιαίτερα δύσκολη χωρίς τη συναίνεση του συζύγου.

Η απαγόρευση των smartphones

Η δημοσιογραφική ομάδα του BBC συνάντησε επίσης πρώην μαχητές των Ταλιμπάν που σήμερα κατέχουν διοικητικές θέσεις. Άνδρες που κάποτε συμμετείχαν στον ένοπλο αγώνα και κρύβονταν σε υπόγεια καταφύγια εμφανίζονται πλέον ως κυβερνητικοί αξιωματούχοι και στελέχη των δυνάμεων ασφαλείας.

Ο Αμπντουλάχ Σαρχάντι, πρώην στρατιωτικός διοικητής των Ταλιμπάν, είχε ενεργό ρόλο κατά την πρώτη περίοδο διακυβέρνησης της οργάνωσης τη δεκαετία του 1990. Μετά την ανατροπή των Ταλιμπάν το 2001 συνελήφθη και κρατήθηκε για αρκετά χρόνια στο Γκουαντάναμο.

Μετά την επιστροφή των Ταλιμπάν στην εξουσία, ανέλαβε κυβερνητικές θέσεις και σήμερα συνεχίζει να βρίσκεται στον πυρήνα του δοικητικού και κρατικού μηχανισμού.

Κατά τη διάρκεια συζήτησής του με το BBC, κρατά στα χέρια του ένα παλιό κινητό τηλέφωνο με μικρή οθόνη και αναφέρεται στην πρόσφατη απόφαση των Ταλιμπάν να απαγορεύσουν τη χρήση smartphones στους κρατικούς αξιωματούχους – και όχι μόνο. Όπως εξηγεί, η απαγόρευση έχει κάνει πιο δύσκολη και χρονοβόρα την καθημερινή επικοινωνία και τη διεκπεραίωση των υποθέσεων.

«Πριν, μπορούσες να στείλεις γρήγορα ένα μήνυμα… να στείλεις έγγραφα και να πάρεις γρήγορα μια απάντηση».

Ο ίδιος φαίνεται, ωστόσο, ιδιαίτερα προσεκτικός όταν αναφέρεται στην απαγόρευση και αποφεύγει να πει περισσότερα. «Αν πω περισσότερα για την απαγόρευση, θα προκληθούν πολλές αντιδράσεις», είπε χαρακτηριστικά.

Μίλησε επίσης και για την καταστροφή των αρχαίων αγαλμάτων του Βούδα στο Μπαμιάν, μία από τις πιο γνωστές πράξεις των Ταλιμπάν που προκάλεσαν διεθνή κατακραυγή.

Αρχικά αποφεύγει τις ερωτήσεις, όμως τελικά παραδέχεται: «Το κατέστρεψα με τα ίδια μου τα χέρια. Ό,τι κάναμε και ό,τι κάνουμε είναι σύμφωνα με τις οδηγίες και τον νόμο του Θεού… Καταστρέφουμε τα είδωλα αντί να τα πουλάμε. Γιατί να μετανιώσω; Ήταν θέλημα του Θεού».

Ο άνθρωπος πίσω από τις επιθέσεις αυτοκτονίας

Στην Καμπούλ, το BBC συνάντησε επίσης τον Χαμπιμπουλάχ Μπαντρ, ένα ακόμα υψηλόβαθμο στέλεχος των Ταλιμπάν με βίαιο παρελθόν. Ο ίδιος παραδέχεται ότι στο παρελθόν ήταν «υπεύθυνος για τις επιχειρήσεις των καμικάζι» στην πρωτεύουσα.

«Γνωρίζω πολύ καλά όλους τους δρόμους και τα στενά… είχαμε όλες τις πληροφορίες που χρειαζόμασταν για την Καμπούλ και τα σοκάκια της», λέει, περιγράφοντας τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονταν οι επιθέσεις.

Οι επιθέσεις αυτοκτονίας των Ταλιμπάν είχαν ως αποτέλεσμα τον θάνατο χιλιάδων ανθρώπων, μεταξύ των οποίων και πολλών αμάχων.

Όταν οι δημοσιογράφοι τον ρωτούν για συγκεκριμένες επιθέσεις σε περιοχές όπου βρίσκονταν πολίτες, αποφεύγει να απαντήσει, υποστηρίζοντας ότι η συζήτηση για το παρελθόν του θα μπορούσε να «ξανανοίξει πληγές».

Σήμερα, ο Μπαντρ απέχει από τα επίσημα καθήκοντά του για λόγους υγείας. Στο παρελθόν, όμως, είχε διατελέσει υποδιο
ικητής των φυλακών ολόκληρης της χώρας, έχοντας μάλιστα υπό την ευθύνη του τη φυλακή στην οποία ο ίδιος είχε κρατηθεί και καταδικαστεί σε θάνατο επί της προηγούμενης κυβέρνησης.

Οι φωνές που ζητούν να ανοίξουν ξανά τα σχολεία

Σε μια φυλετική συγκέντρωση προς τιμήν του Μπαντρ, ένας άνδρας επιχειρεί να εκφράσει δημόσια τη διαφωνία του με την πολιτική των Ταλιμπάν στην εκπαίδευση των γυναικών.

«Ο κύριος Μπαντρ είναι υπερηφάνεια για το Αφγανιστάν και σπουδαίος μαχητής», λέει ο Σουλτάν Μοχάμαντ Ταλαΐ. «Έχω όμως και ένα παράπονο. Αν τα σχολεία και η εκπαίδευση ήταν ανοιχτά για όλους, θα ήταν σπουδαίο έργο για το Αφγανιστάν. Ελπίζω να μην σας προσβάλλει αυτό».

Ακολουθεί αμηχανία και το μικρόφωνό του αφαιρείται γρήγορα. Αργότερα εξηγεί: «Ζήτησα να ανοίξουν ξανά τα σχολεία των κοριτσιών… η αναζήτηση της γνώσης είναι υποχρέωση τόσο για τους άνδρες όσο και για τις γυναίκες στο Ισλάμ».

Και προσθέτει: «Υπήρχαν κι άλλα πράγματα που ήθελα να πω, αλλά δεν με άφησαν να μιλήσω περισσότερο».

Οι γυναίκες που μίλησαν στους δημοσιογράφους περιγράφουν τη βαθιά απογοήτευση και απόγνωση που βιώνουν, καθώς τα όνειρά τους για σπουδές και εργασία έχουν ανατραπεί από τους περιορισμούς. Παράλληλα, δημοσιογράφοι αναφέρουν ότι έχουν κληθεί για ανάκριση από την υπηρεσία πληροφοριών των Ταλιμπάν.

«Πρέπει να βλέπουμε τα πάντα μέσα από το πρίσμα της Σαρία»

Το BBC έθεσε τα παραπάνω ζητήματα στον εκπρόσωπο της κυβέρνησης των Ταλιμπάν, Ζαμπιχουλάχ Μουτζαχίντ, ο οποίος αποτελεί ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα δημόσια πρόσωπα του καθεστώτος από την επιστροφή του στην εξουσία το 2021. Κατά τη διάρκεια της συνέντευξης, ο ίδιος αποκαλύπτει για πρώτη φορά δημόσια το πραγματικό του όνομα, Ταχίρ Σαχ Σεντίκι.

Ερωτηθείς για τον λόγο που οι Ταλιμπάν δεν τήρησαν τις αρχικές τους δεσμεύσεις σχετικά με την εκπαίδευση και την εργασία των γυναικών, υποστηρίζει ότι οι αποφάσεις της κυβέρνησης λαμβάνονται με βάση τη Σαρία και απαντά: «Είμαστε δεσμευμένοι στα δικαιώματα των γυναικών, στην ελευθερία του λόγου και σε άλλα ζητήματα μέσα στο πλαίσιο της Σαρία. Πρέπει να βλέπουμε τα πάντα μέσα από το πρίσμα της Σαρία».

Για την εργασία των γυναικών σε κυβερνητικά γραφεία υποστηρίζει ότι αυτό «θα οδηγούσε σε ανηθικότητες και θα υπονόμευε την αξιοπρέπειά τους».

Όσον αφορά την εκπαίδευση των γυναικών, λέει ότι το ζήτημα βρίσκεται «υπό συζήτηση» και ότι χρειάζεται «μια λύση βασισμένη στη Σαρία».

Για το ζήτημα της ελευθερίας του Τύπου, ο εκπρόσωπος των Ταλιμπάν υποστηρίζει: «Σε μια κοινωνία όπως το Αφγανιστάν υπάρχουν περιορισμοί. Δεν μπορούμε να επιτρέψουμε στα μέσα ενημέρωσης να κάνουν ό,τι προπαγάνδα θέλουν… δεν μπορούν να μεταδίδουν περιεχόμενο ενάντια στους ισλαμικούς νόμους και τις τελετές».