Ξόρκια και γιατροσόφια: Η δύναμη του ιερού... placebo

Πολύ πριν τα αντιβιοτικά, η αναισθησία και οι ακτινογραφίες φέρουν τα πάνω κάτω στην ιατρική, θεραπευτές και θεραπεύτριες ήταν αυτοί που σε όλο τον κόσμο προσπαθούσαν να καταπολεμήσουν ασθένειες. Κυρίως με λέξεις.

Μεσαιωνικά ξόρκια που απευθύνονταν άμεσα σε δαίμονες ή σε μέρη του σώματος ήταν συχνά η μόνη λύση – για το πνεύμα της πανούκλας, την «περιπλανώμενη μήτρα» σε γυναικολογικές ενοχλήσεις και προβλήματα τεκνοποίησης. Μέσα από μία προσωποποίηση η πηγή του πόνου και της ασθένειας έπρεπε να εξυβριστεί, να απειληθεί και τελικά να εξαναγκαστεί σε υποχώρηση.

Σε πολλές περιοχές της Ασίας, της Αφρικής, της Λατινικής Αμερικής και της Ευρώπης, οι επικλητικοί ψαλμοί χρησιμοποιούνται μέχρι σήμερα στη λαϊκή ιατρική ή σε θρησκευτικές τελετουργίες.

Ξόρκια, επικλήσεις και γιατροσόφια

Ένα από τα αρχαιότερα παραδείγματα προέρχεται από τη Μεσοποταμία: σε ένα ξόρκι που χρονολογείται γύρω στο 1800 π.Χ., ένας «οδοντοσκώληκας» αφηγείται την επιθυμία του να εγκατασταθεί στο δόντι και τα ούλα για να τραφεί με αίμα. Μέχρι ο θεός της Σοφίας, ο Έα, να τον χτυπήσει με το «δυνατό του χέρι». Για τη θεραπεία του πονόδοντου το συγκεκριμένο ξόρκι το διάβαζαν συνέχεια, βάζοντας στο δόντι και ένα φαρμακευτικό μίγμα. Ο οδοντοσκώληκας στην προκειμένη περίπτωση είναι ένας δαίμονας, αλλά και η ερμηνεία της ασθένειας: εξηγεί την τερηδόνα και τον πόνο, το ξόρκι τον διώχνει, ενώ η αλοιφή καταπραϋνει τη φλεγμονή.

«Τα ξόρκια δεν χρησιμοποιούνταν για όλες τις παθήσεις με τον ίδιο τρόπο, αλλά κυρίως για συγκεκριμένες ασθένειες. Έτσι, τα συναντά κανείς συχνά σε περιπτώσεις αιμορραγίας, επιληψίας, πονόδοντων και τοκετών», εξηγεί η ιστορικός Κάθριν Ράιντερ από το Πανεπιστήμιο του Έξετερ.

Τα όρια ανάμεσα στην προσευχή και τη μαγεία αποτέλεσαν ιστορικά αντικείμενο έντονων αντιπαραθέσεων. Η επιστημονική γνώση για τα συμπτώματα και τις δραστικές ουσίες δεν ερχόταν σε αντίθεση με τα ξόρκια και τις επικλήσεις, αλλά λειτουργούσαν συμπληρωματικά: «ένα συνολικό θεραπευτικό πακέτο» που στόχευε ταυτόχρονα στο σώμα και την ψυχή, συμπληρώνει η Ράιντερ.

Και η αρχαία ιατρική της Ανατολής ακολουθεί πιστά αυτή τη διπλή αρχή: εξορκιστές κατά των πνευμάτων και αλοιφές. Γιατρικά και ροφήματα μαζί με θυμιάματα και φυλαχτά σε σχήμα ματιού – πρακτικές γνωστές σε κάποιο βαθμό μέχρι και σήμερα και στην Ελλάδα.

Ένα ιερό… placebo;

Επαναλαμβανόμενες φράσεις ενός ιερέα ή γκουρού… θεραπευτή ή γιατρού μπορούν να μειώσουν τον φόβο του παθόντος, να αμβλύνουν, έστω και υποκειμενικά, για λίγο τον πόνο και να δώσουν κουράγιο στον ασθενή να αντέξει επίπονες θεραπείες.

Η Κάθριν Ράιντερ είναι πεπεισμένη ότι τα ξόρκια και οι επικλήσεις σε άγιους και δαίμονες λειτουργούσαν ως ψυχολογική υποστήριξη των ασθενών - ένα είδος placebo: «Οι περισσότεροι γιατροί τον Μεσαίωνα δεν το εξηγούσαν βέβαια με αυτούς τους όρους, αλλά ο λόγιος Άραβας Κούστα ιμπν Λούκα από τον 9ο αιώνα ανέφερε σε πραγματεία του ότι οι επικλήσεις βοηθούν και όταν ο ασθενής πιστεύει ότι λειτουργούν». Περιέγραψε έτσι ήδη γύρω στο 860 μ.Χ. το φαινόμενο του placebo.

Σήμερα από τη σκοπιά της σύγχρονης ιατρικής ο πυρετός, η τερηδόνα ή η κατάθλιψη αντιμετωπίζονται με φάρμακα, επεμβάσεις και ψυχοθεραπεία. Ωστόσο, η ιστορία δείχνει πόσο ισχυρές μπορούν να είναι οι λέξεις σε περιόδους κρίσης: κάνουν το αόρατο, το ακατανόητο, πιο προσιτό.

Πηγή: Deutsche Welle