Το πρώτο βήμα: Η ψυχολογία της δράσης και της προσωπικής ευθύνης

Γράφει ο Ψυχολόγος-Σύμβουλος Γάμου 

Γιάννης Ξηντάρας

Υπάρχουν στιγμές στη ζωή που όλα μοιάζουν παγωμένα. Όχι επειδή δεν υπάρχουν επιθυμίες, αλλά επειδή λείπει η κίνηση. Περιμένουμε. Περιμένουμε να νιώσουμε έτοιμοι, σίγουροι, ασφαλείς. Κι όμως, από την πλευρά της ψυχολογίας και της ίδιας της ζωής, τίποτα ουσιαστικό δεν αλλάζει μέσα στην αναμονή. Η αλλαγή γεννιέται τη στιγμή που κάποιος αποφασίζει να κάνει το πρώτο βήμα, όσο αβέβαιο, άβολο ή ατελές κι αν μοιάζει.

---

Γιατί μένουμε ακίνητοι ενώ επιθυμούμε

Η ανθρώπινη ψυχή δεν φοβάται τόσο την αποτυχία όσο την αβεβαιότητα. Το νευρικό μας σύστημα έχει μάθει να προτιμά το γνώριμο, ακόμη κι όταν αυτό πονά, από το άγνωστο που μπορεί να απελευθερώσει. Έτσι, πολλές φορές, η ακινησία μεταμφιέζεται σε «λογική σκέψη», σε «περίσκεψη», σε «σωστό timing».

Στην πραγματικότητα όμως, πρόκειται συχνά για έναν μηχανισμό αποφυγής. Το μυαλό μάς πείθει ότι πρέπει πρώτα να νιώσουμε έτοιμοι και μετά να δράσουμε. Η ψυχοθεραπευτική εμπειρία δείχνει το αντίθετο: η ετοιμότητα δεν προηγείται της δράσης· ακολουθεί.

---

Η ψευδαίσθηση της ετοιμότητας

Από ψυχολογική σκοπιά, η «ετοιμότητα» είναι συχνά μια φαντασίωση ελέγχου. Θέλουμε να διασφαλίσουμε ότι δεν θα εκτεθούμε, δεν θα πληγωθούμε, δεν θα κάνουμε λάθος. Όμως η ζωή δεν λειτουργεί με εγγυήσεις.

Στη γνωσιακή και υπαρξιακή ψυχολογία, η δράση θεωρείται βασικός ρυθμιστής του άγχους. Όχι επειδή εξαφανίζει τον φόβο, αλλά επειδή τον μετατρέπει από παράλυση σε κίνηση. Όσο δεν κινούμαστε, ο φόβος διογκώνεται. Όταν κινούμαστε, αποκτά όρια.

---

Η επιθυμία χωρίς πράξη γίνεται βάρος

Ό,τι δεν διεκδικείται, δεν χάνεται απλώς… βαραίνει. Οι ανεκπλήρωτες επιθυμίες δεν μένουν ουδέτερες μέσα μας. Μετατρέπονται σε ματαίωση, σε θυμό, σε μια αίσθηση ζωής που «δεν έζησα». Στην ψυχοθεραπεία, συχνά ακούμε ανθρώπους να λένε: «Ήθελα, αλλά…».

Αυτό το «αλλά» δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι το σημείο όπου η ευθύνη μεταφέρεται από τη ζωή στον εαυτό.

---

Η ευθύνη ως πράξη φροντίδας, όχι τιμωρίας

Η λέξη «ευθύνη» συχνά παρεξηγείται. Δεν σημαίνει πίεση ούτε αυτοκατηγορία. Σημαίνει αναγνώριση της δύναμης που έχουμε, ακόμη κι όταν αυτή είναι περιορισμένη. Στη σύγχρονη ψυχοθεραπεία, η ανάληψη ευθύνης θεωρείται βασικός άξονας ψυχικής ωρίμανσης.

Δεν ελέγχουμε τα πάντα. Ελέγχουμε όμως αν θα μείνουμε παρόντες στη ζωή μας ή αν θα την παρακολουθούμε από απόσταση.

---

Το πρώτο βήμα και το νευρικό σύστημα

Σε νευροβιολογικό επίπεδο, η δράση ενεργοποιεί διαφορετικά κυκλώματα από τη σκέψη. Όταν κάνουμε ένα μικρό βήμα, ακόμη κι αν είναι ατελές, το νευρικό σύστημα λαμβάνει το μήνυμα ότι δεν είμαστε πια εγκλωβισμένοι. Αυτό από μόνο του μειώνει το αίσθημα αδυναμίας.

Δεν χρειάζεται μεγάλα άλματα. Χρειάζεται παρουσία. Ένα τηλεφώνημα. Μια απόφαση. Μια ειλικρινής συζήτηση. Η ψυχική αλλαγή ξεκινά συχνά από κινήσεις που εξωτερικά μοιάζουν μικρές, αλλά εσωτερικά είναι ριζικές.

---

Ψυχοθεραπεία: ο χώρος όπου η επιθυμία γίνεται πράξη

Η ψυχοθεραπεία δεν είναι χώρος παθητικής αναμονής. Είναι χώρος επίγνωσης και κινητοποίησης. Ο ρόλος του ψυχολόγου ή του ψυχοθεραπευτή δεν είναι να δώσει έτοιμες λύσεις, αλλά να βοηθήσει το άτομο να αντέξει το άγχος της πρώτης κίνησης.

Γιατί η αλήθεια είναι απλή και απαιτητική μαζί: η ζωή δεν ανταμείβει την αναμονή. Ανταμείβει εκείνους που τολμούν να εμφανιστούν, ακόμη και χωρίς βεβαιότητες.

Αν δεν κινηθείς προς αυτό που επιθυμείς, τίποτα δεν πρόκειται να αλλάξει από μόνο του. Όχι επειδή η ζωή είναι άδικη, αλλά επειδή λειτουργεί μέσα από τη συμμετοχή. Το πρώτο βήμα δεν απαιτεί βεβαιότητα, απαιτεί παρουσία.

Και συχνά, αυτό το βήμα δεν αλλάζει αμέσως τη ζωή. Αλλάζει όμως τη σχέση σου με τον εαυτό σου. Και αυτό είναι η αρχή όλων.