Mimamoru: Η ιαπωνική προσέγγιση στην ανατροφή των παιδιών που έχει γίνει viral

Δύο χρόνια στην Ιαπωνία και ούτε μία φορά σε κατάστημα, τρένο ή πάρκο γεμάτο κουρασμένα νήπια, ο συγγραφέας ενός viral thread στο δίκτυο X υποστηρίζει ότι δεν άκουσε έναν γονέα να φωνάζει στο παιδί του.

Από αυτό συμπέρανε ότι τα παιδιά στην Ιαπωνία πρέπει να γεννιούνται πιο ήρεμα και στη συνέχεια ότι πρόκειται περισσότερο για μια τεχνική που μαθαίνεται. Η επιστημονική βιβλιογραφία για την ιαπωνική ανατροφή των παιδιών παρουσιάζει μια πραγματικότητα πιο ενδιαφέρουσα, αλλά και πιο σύνθετη, από την εντύπωση ενός ξένου κατά τη διάρκεια της διετούς παραμονής του.

Το καλύτερα τεκμηριωμένο στοιχείο ολόκληρου του thread είναι μια αρχή που ονομάζεται mimamoru, δηλαδή η μη παρεμβατική παρατήρηση. Σύμφωνα με έρευνα που δημοσιεύθηκε στο Early Childhood Education Journal με επικεφαλής τον Fuminori Nakatsubo του Πανεπιστημίου της Χιροσίμα, οι εκπαιδευτικοί στα ιαπωνικά νηπιαγωγεία σκόπιμα δεν παρεμβαίνουν όταν τα παιδιά βρίσκονται σε σύγκρουση, παρατηρώντας τα προσεκτικά και επιτρέποντάς τους να επιλύσουν μόνα τους τις διαφωνίες τους, ενώ οι Αμερικανοί εκπαιδευτικοί τείνουν να παρεμβαίνουν αμέσως.

Η λέξη mimamoru αποτελείται από δύο μέρη: mi, που σημαίνει «παρατηρώ», και mamoru, που σημαίνει «προστατεύω». Επομένως, αποδίδεται κυριολεκτικά ως «προστατευτική παρατήρηση» και όχι ως αδιαφορία.

Η σημασία αυτής της προσέγγισης έχει μελετηθεί λεπτομερώς από τον ανθρωπολόγο Joseph Tobin και την Akiko Hayashi, οι οποίοι συνέκριναν ιαπωνικά και αμερικανικά νηπιαγωγεία χρησιμοποιώντας τη μέθοδο της video-cued ethnography, δηλαδή προβάλλοντας τα ίδια βίντεο σε εκπαιδευτικούς των δύο χωρών και παρατηρώντας τον τρόπο με τον οποίο τα ερμήνευαν.

Σύμφωνα με ανασκόπηση που αναφέρεται στο έργο τους, το mimamoru βασίζεται στον σεβασμό στην αυτονομία, την αυτοπαρακίνηση και τον αυθορμητισμό των παιδιών. Οι εκπαιδευτικοί περιορίζουν σκόπιμα την άμεση βοήθεια και τις οδηγίες, ώστε να δίνουν στα παιδιά τον χώρο να βρουν μόνα τους λύσεις στα προβλήματα που αντιμετωπίζουν. Δεν πρόκειται, επομένως, για απλή μη παρέμβαση, αλλά για μια συνειδητή ισορροπία ανάμεσα στην ασφάλεια του παιδιού και στην ανάγκη του να αποκτήσει τη δική του εμπειρία στην επίλυση προβλημάτων. Σύμφωνα με την ίδια βιβλιογραφία, οι Ιάπωνες εκπαιδευτικοί παρεμβαίνουν όταν μια κατάσταση εξελίσσεται σε πραγματικό κίνδυνο.

Η ήρεμη φωνή και η συναισθηματική ρύθμιση

Το δεύτερο στοιχείο του viral thread, δηλαδή ότι μια πιο ήρεμη φωνή από την πλευρά του γονέα μπορεί να ηρεμήσει ένα αναστατωμένο παιδί αποτελεσματικότερα από μια υψωμένη φωνή, υποστηρίζεται από έρευνα σχετικά με τη συναισθηματική συν-ρύθμιση, η οποία δεν αποτελεί αποκλειστικά ιαπωνικό φαινόμενο.

Σύμφωνα με ανασκόπηση του 2007, βασισμένη σε μοντέλο της ψυχολόγου Amanda Morris και των συνεργατών της, η ικανότητα ενός παιδιού να ρυθμίζει τα συναισθήματά του επηρεάζεται, μεταξύ άλλων, από τον τρόπο με τον οποίο παρατηρεί τον φροντιστή του να διαχειρίζεται τα δικά του συναισθήματα.

Ένας ήρεμος και συναισθηματικά ισορροπημένος ενήλικας μπορεί να έχει σταθεροποιητική επίδραση σε ένα αναστατωμένο παιδί, ενώ οι συχνές συναισθηματικές μεταπτώσεις του φροντιστή μπορεί να «μεταδίδονται» στο παιδί, ενισχύοντας τη δική του τάση προς τη συναισθηματική αστάθεια.

Σύμφωνα με την περίληψη της συγκεκριμένης έρευνας, ο εγκέφαλος του παιδιού αναπτύσσεται ώστε να συντονίζεται με τη συναισθηματική κατάσταση του φροντιστή μέσω αυτού που είναι γνωστό ως δυαδικός συγχρονισμός (dyadic synchronization). Ένας ήρεμος και υποστηρικτικός ενήλικας μπορεί έτσι να ενεργοποιήσει τους μηχανισμούς αυτορρύθμισης του παιδιού.

Η αρχή της χαμήλωσης της φωνής, η οποία στο thread παρουσιάστηκε ως μια ειδικά ιαπωνική τεχνική, αντιστοιχεί επομένως σε έναν πιο γενικό μηχανισμό συναισθηματικής μετάδοσης μεταξύ γονέα και παιδιού, ο οποίος έχει καταγραφεί σε διαφορετικούς πολιτισμούς.

Δεν πρόκειται για κάποιο «ιαπωνικό θαύμα»

Εδώ, όμως, χρειάζεται να σταματήσουμε και να μην παρασυρθούμε από την εντύπωση ότι πρόκειται για ένα ομοιόμορφο, πολιτισμικά συγκεκριμένο «θαύμα».

Ο ίδιος ο ισχυρισμός του συγγραφέα ότι δεν είδε ούτε έναν γονέα να φωνάζει στο παιδί του επί δύο χρόνια στην Ιαπωνία αποτελεί προσωπική παρατήρηση ενός ανθρώπου, σε περιορισμένο αριθμό δημόσιων περιστάσεων. Δεν αποτελεί συστηματική απόδειξη ότι οι Ιάπωνες γονείς είναι γενικά μη συγκρουσιακοί ή ότι συμπεριφέρονται ιδιωτικά με τον ίδιο τρόπο που συμπεριφέρονται δημόσια.

Η ιαπωνική κοινωνία έχει επίσης τη δική της, καλά τεκμηριωμένη, σειρά πιέσεων που αφορούν γονείς και παιδιά, μεταξύ των οποίων η ισχυρή έμφαση στη συμμόρφωση και στην αρμονία της ομάδας. Παράλληλα, η επιστημονική βιβλιογραφία για το mimamoru υπογραμμίζει ότι πρόκειται για μια άτυπη και όχι επίσημα κωδικοποιημένη πρακτική του ιαπωνικού εκπαιδευτικού συστήματος, η οποία εφαρμόζεται με διαφορετικό τρόπο από οικογένεια σε οικογένεια και από νηπιαγωγείο σε νηπιαγωγείο.

Ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο προκύπτει από μελέτη σχετικά με το mimamoru σε περιοδικά για γονείς. Σύμφωνα με ανάλυση που δημοσιεύθηκε στο Journal of Child and Family Studies, οι ερευνητές εξέτασαν ποιες συγκεκριμένες συμβουλές σχετικά με το mimamoru λάμβαναν οι Ιάπωνες γονείς μέσα από δημοφιλή περιοδικά γονεϊκής καθοδήγησης μεταξύ 2015 και 2019.

Το ίδιο το γεγονός ότι το θέμα αποτελεί αντικείμενο συμβουλών προς τους γονείς υποδηλώνει ότι πρόκειται για μια τεχνική την οποία οι Ιάπωνες γονείς χρειάζεται να μάθουν συνειδητά και να υπενθυμίζουν στον εαυτό τους, και όχι για κάτι που τους έρχεται αυτόματα ή αποτελεί έμφυτο χαρακτηριστικό τους.

Αυτό ταιριάζει και με όσα υποστηρίζει η ομάδα του Nakatsubo: οι αρχές του mimamoru θα μπορούσαν να αποτελέσουν πηγή έμπνευσης ακόμη και για χώρες όπου είναι συνηθισμένη η άμεση παρέμβαση των ενηλίκων. Κάτι τέτοιο δεν θα είχε ιδιαίτερο νόημα αν επρόκειτο απλώς για ένα αυτονόητο πολιτισμικό χαρακτηριστικό, το οποίο τα παιδιά στην Ιαπωνία αποκτούν χωρίς καμία συνειδητή προσπάθεια από γονείς και εκπαιδευτικούς.

Η πραγματική εικόνα βρίσκεται κάπου ανάμεσα στην εξιδανικευμένη αφήγηση ενός ξένου και στο ψυχρό ακαδημαϊκό κείμενο.

Το mimamoru, ως παιδαγωγική στρατηγική μη παρεμβατικής παρατήρησης, υπάρχει πραγματικά, έχει μελετηθεί εκτενώς και απαιτεί ενεργή εκμάθηση από Ιάπωνες εκπαιδευτικούς και γονείς. Παράλληλα, υπάρχουν επιστημονικά δεδομένα που δείχνουν ότι η ήρεμη φωνή ενός φροντιστή μπορεί να βοηθήσει ένα αναστατωμένο παιδί να ηρεμήσει αποτελεσματικότερα από μια υψωμένη φωνή.

Ο ισχυρισμός, όμως, ότι πρόκειται για ένα αποκλειστικά ιαπωνικό φαινόμενο που έχει μετατρέψει ολόκληρη τη χώρα σε μια κοινωνία χωρίς γονείς που φωνάζουν στα παιδιά τους παραμένει περισσότερο μια ελκυστική αφήγηση παρά ένα επιβεβαιωμένο γεγονός.