«Το καλό μπορεί να κάνει κακό»: Η αποκάλυψη του Τόλκιν για το Γκόλουμ και την πιο τραγική στιγμή του «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών»

Ο Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν αποκάλυψε σε μια σπάνια συνέντευξή του στο BBC το 1968 ότι, αν ένας μάγος τον είχε επισκεφθεί όταν ήταν μικρό παιδί για να τον πείσει να ξεκινήσει μια επικίνδυνη περιπέτεια, πιθανότατα θα είχε βρει μια δικαιολογία για να αρνηθεί.

Η συνέντευξη, που πραγματοποιήθηκε 31 χρόνια μετά την πρώτη έκδοση του «Χόμπιτ», θεωρείται η τελευταία που καταγράφηκε σε βίντεο με τον Βρετανό συγγραφέα, ενώ το πλήρες υλικό της παρέμεινε για δεκαετίες στο αρχείο του BBC και εντοπίστηκε ξανά το 2019.

Το «Χόμπιτ» ξεκινά με τον μάγο Γκάνταλφ να επισκέπτεται τον Μπίλμπο, τον ομώνυμο χόμπιτ, και να τον πείθει να συμμετάσχει σε μια επικίνδυνη αποστολή. Ο ίδιος ο Τόλκιν, ωστόσο, εξήγησε στη συνέντευξή του ότι η δική του αντίδραση θα ήταν διαφορετική. «Αν ένας μάγος είχε έρθει σε μένα όταν ήμουν μικρό αγόρι, η κατάσταση θα ήταν εντελώς διαφορετική από εκείνη στον “Χόμπιτ”», ανέφερε. «Θα είχα βρει κάποια δικαιολογία για να μην πάω… Δεν είχα καμία απολύτως επιθυμία να βάλω τον εαυτό μου σε δύσκολη θέση μόνο και μόνο για χάρη της περιπέτειας».

Μάλιστα, πρόσθεσε ότι είχε μεγαλώσει με τρόπο που τον έκανε να αποφεύγει «τις συζητήσεις με ύποπτους ηλικιωμένους κυρίους». Η συγκεκριμένη εξομολόγηση, ωστόσο, δεν μεταδόθηκε ποτέ τότε. Μόνο ορισμένα αποσπάσματα της συνέντευξης προβλήθηκαν στην τηλεόραση το 1968, ενώ το μεγαλύτερο μέρος της παρέμεινε κρυμμένο στα αρχεία του BBC μέχρι να εντοπιστεί ξανά για μια ραδιοφωνική εκπομπή το 2019. Το υλικό που δεν είχε προηγουμένως μεταδοθεί περιλαμβάνει ιδιαίτερα αποκαλυπτικές στιγμές από τον συγγραφέα του «Χόμπιτ» και του «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών», ενώ αποκαλύπτει και τις σκέψεις του για σημαντικούς χαρακτήρες των δημοφιλών βιβλίων του.

Το ταξίδι στην Ελβετία που ενέπνευσε το «Χόμπιτ»

Ο «Χόμπιτ» κυκλοφόρησε για πρώτη φορά στις 21 Σεπτεμβρίου 1937 και η εβδομάδα γύρω από αυτή την ημερομηνία έχει έκτοτε καθιερωθεί ως «Εβδομάδα Τόλκιν», προς τιμήν του συγγραφέα.

Στη συνέντευξη του 1968, ο Τόλκιν μίλησε για ένα ταξίδι πεζοπορίας στην Ελβετία το 1911, όταν ήταν μόλις 19 ετών, το οποίο αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για το πολυαγαπημένο έπος του. «Ένα από τα βασικά πράγματα στο “Χόμπιτ” είναι μία από τις λίγες περιπέτειες που έζησα ποτέ στη ζωή μου», είπε. «Περάσαμε πολλά ορεινά περάσματα… Φορούσαμε μόνο σακίδια στην πλάτη μας. Κοιμόμασταν στα πιο παράξενα μέρη. Κινδυνεύσαμε αρκετές φορές να πεθάνουμε, περίπου όπως στην περίπτωση με τους βράχους των γιγάντων και ούτω καθεξής. Και νομίζω ότι γι’ αυτό, στην πραγματικότητα, το ταξίδι του (Μπίλμπο) είναι μια πραγματική προσωπική εμπειρία αλλαγμένη, φυσικά. Δεν συναντήσαμε κανένα καλικάντζαρο».

Η εμμονή του Τόλκιν με τις γλώσσες

Ο Τόλκιν μίλησε επίσης για τις επινοημένες γλώσσες που δημιούργησε στα έργα του. Τις συνέδεσε με την εποχή που σπούδαζε κλασικές σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, όταν είχε απορροφηθεί από ένα ασυνήθιστο χόμπι: την εκμάθηση φινλανδικών.

«Ο σχηματισμός της, η ηχητική της υφή είναι πολύ αξιοσημείωτα», είπε. «Στην πραγματικότητα με μεθά. Απλώς έφυγα και την έμαθα όταν θα έπρεπε να ασχολούμαι με άλλα πράγματα και οι άνθρωποι δεν μπορούσαν να καταλάβουν γιατί οι εργασίες μου για το ελληνικό δράμα γίνονταν όλο και χειρότερες».

Αυτό το πάθος πέρασε στη γλώσσα της Μέσης Γης. «Ξεκίνησε ως κάτι εξαιρετικά φινλανδικό… Είναι, θα μπορούσε κανείς να πει, βασισμένη στα φινλανδικά, με μια ορισμένη ποσότητα ελληνικών και άλλες γλώσσες που έμαθα έκτοτε», εξήγησε.

Η αγάπη του Τόλκιν για τις γλώσσες είχε ξεκινήσει από μικρή ηλικία και συνεχίστηκε όταν επέστρεψε από τις μάχες του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και εργάστηκε ως βοηθός στο «Λεξικό της Αγγλικής της Οξφόρδης». «Είχα προσληφθεί για να κάνω ετυμολογίες και εκείνη την εποχή συνάντησα αρκετές πολύ ενδιαφέρουσες ετυμολογίες», ανέφερε το 1968. «Winter, walrus, wampum, διάφορα τέτοια πράγματα. Ήταν μέσα από την ανάγκη να κάνω την ετυμολογία του wampum που γνώρισα για πρώτη φορά τις αλγκονκινικές γλώσσες της ανατολικής Αμερικής. Είναι λοιπόν ένα υπέροχο μέρος, ένα λεξικό».

Ο Γκόλουμ και η «τραγικότερη στιγμή» του «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών»

Ίσως η πιο αποκαλυπτική στιγμή της συνέντευξης ήρθε όταν ο Τόλκιν μίλησε για το Γκόλουμ, τον μοχθηρό τρωγλοδύτη που στις κινηματογραφικές ταινίες του Πίτερ Τζάκσον για τον «Χόμπιτ» και τον «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών» υποδύθηκε ο Άντι Σέρκις.

Ο συγγραφέας περιέγραψε τον χαρακτήρα ως «ένα παράδειγμα διαφθοράς» και φωτίστηκε όταν ρωτήθηκε για μια καθοριστική σκηνή του «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών». Ο Γκόλουμ βρίσκεται μαζί με τον ήρωα του μυθιστορήματος, τον Φρόντο, και μοιάζει να βρίσκεται πολύ κοντά στην επιστροφή στον παλιό του εαυτό.

«Το περιστατικό για το οποίο μιλάει είναι όταν ο Γκόλουμ αρχίζει στην πραγματικότητα να αλλάζει ξανά και να γίνεται Σμίγκολ (ο παλαιότερος, λιγότερο τερατώδης εαυτός του)», εξήγησε ο Στιούαρτ Λι, καθηγητής Αγγλικής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, σε ραδιοφωνική εκπομπή του 2019 για τις χαμένες ηχογραφήσεις του Τόλκιν. «Κερδίζει τη μάχη. Η καλή πλευρά επικρατεί και προσπαθεί να χαϊδέψει τον Φρόντο, ο οποίος κοιμάται». Τότε, όμως, παρεμβαίνει ο καλύτερος φίλος του Φρόντο, ο Σαμ.

«Οι άνθρωποι με έχουν ρωτήσει πολλές φορές τι με συγκινεί περισσότερο», είπε ο Τόλκιν. «Νομίζω ότι το πιο τραγικό σημείο σε ολόκληρη την ιστορία είναι η τρομερή ειρωνεία ότι το καλό συχνά κάνει κακό. Η πιο τραγική στιγμή είναι όταν ο Σαμ, θέλοντας να προστατεύσει τον φίλο του, λέει “Πάρε τα χέρια σου μακριά”. Και έτσι ματαιώνει τη μετάνοια του Γκόλουμ. Επειδή αυτό μου φαίνεται πολύ αληθινό στη ζωή».

Παρότι ο Σαμ προσπαθεί μόνο να προστατεύσει τον φίλο του, η πράξη του έχει ως αποτέλεσμα ο Γκόλουμ να επιστρέψει στη σκοτεινή πλευρά του. Σύμφωνα με τον Στιούαρτ Λι, αυτό συνδέεται με την ευρύτερη κοσμοθεωρία του Τόλκιν. «Αυτό που συμβαίνει στη μυθολογία του είναι ότι το καλό μπορεί μερικές φορές να προκαλέσει υπερβολικό κακό χωρίς πρόθεση», ανέφερε.

Στο υλικό της συνέντευξης του BBC, ο δημοσιογράφος σχολίασε ότι η ηθική στα βιβλία του Τόλκιν δεν είναι τόσο απλή όσο η αντιπαράθεση καλού και κακού. «Οι γενικές γραμμές είναι μάλλον απλές», απάντησε ο συγγραφέας. «Αλλά, φυσικά, στην πραγματικότητα δεν είναι έτσι, σωστά; Βλέπεις το κακό στην πλευρά του καλού. Δεν είναι απλώς οι καλοί εναντίον των κακών, όπως το λένε στη σύγχρονη ορολογία».