H αμφιλεγόμενη θεωρία που ισχυρίζεται πως η ανθρώπινη συνείδηση γεννήθηκε μόλις πριν από 4.000 χρόνια

Η ανθρώπινη συνείδηση παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα και πιο ανεξήγητα μυστήρια. Παρά την πρόοδο που έχει σημειωθεί στη διαμόρφωση μοντέλων για τη λειτουργία του εγκεφάλου, η επιστήμη δεν έχει καταφέρει ακόμα να απαντήσει στο δύσκολο αυτό ερώτημα: «πώς δηλαδή οι φυσικές διεργασίες του εγκεφάλου δημιουργούν την υποκειμενική, συνειδητή εμπειρία».

Ανάμεσα στις διάφορες προσεγγίσεις ξεχωρίζει μια ιδιαίτερα ανατρεπτική ιδέα για το πώς διαμορφώθηκε ο τρόπος σκέψης μας. Το πιο αμφιλεγόμενο σημείο της υποστηρίζει ότι η εσωτερική, αυτοστοχαστική συνείδηση δεν υπήρχε εξαρχής στον άνθρωπο, αλλά αναδύθηκε μόλις γύρω στο 2000 π.Χ., πολύ μετά την εξέλιξη του είδους μας, τη δημιουργία της τέχνης, των πολιτισμών και της γλώσσας.

Η συνείδηση ως προϊόν της γλώσσας και του πολιτισμού

Η θεωρία αυτή διατυπώθηκε τη δεκαετία του 1970 από τον Αμερικανό ψυχολόγο Τζούλιαν Τζέινς. Ο Τζέινς εστίασε σε ένα πολύ συγκεκριμένο είδος ανθρώπινης συνείδησης: την ενδοσκοπική και αυτοαναφορική σκέψη. Στο βιβλίο του «Η καταγωγή της συνείδησης στη κατάρρευση της διθαλαμικής διανοίας», υποστήριξε ότι αυτού του τύπου η συνείδηση είναι αποτέλεσμα της γλώσσας και του πολιτισμού.

Διαχωρίζοντας τη συνείδηση από τη νόηση, ο Τζέινς ισχυρίστηκε ότι οι άνθρωποι ήταν ικανοί για γνωστικές λειτουργίες πολύ πριν αποκτήσουν τη συνειδητότητα με τη μορφή που τη γνωρίζουμε σήμερα.

Ειδικότερα, υποστήριξε ότι η εσωτερική μας σκέψη γεννήθηκε όταν η γλώσσα εξελίχθηκε αρκετά ώστε να παράγει μεταφορές και αναλογικά μοντέλα, δημιουργώντας έναν εσωτερικό κόσμο που παράλληλα αντικατοπτρίζει την πραγματικότητα.

Η διαφορά ανάμεσα στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια

Μελετώντας την Ιλιάδα, ο Τζέινς υποστήριξε πως το αρχαίο αυτό έπος δεν περιέχει κανένα ίχνος υποκειμενικής συνείδησης. Σύμφωνα με τον ίδιο, δεν υπάρχουν αναφορές σε εσωτερικές σκέψεις και οι χαρακτήρες ενεργούν αποκλειστικά υπό την καθοδήγηση των θεών παρά βάσει δικών τους συνειδητών αποφάσεων.

Αντίθετα, υποστήριξε ότι η μετάβαση σε γραπτά που αντικατοπτρίζουν έναν συνειδητό εσωτερικό κόσμο ξεκινά αργότερα, με την Οδύσσεια. Μεταγενέστερες γλωσσολογικές αναλύσεις επιβεβαίωσαν ότι σε αυτό το ομηρικό έπος υπάρχει σημαντικά μεγαλύτερη χρήση λέξεων που περιγράφουν νοητικές διεργασίες, σχεδιασμό και δόλο.

Κατά τον Τζέινς, ο ανθρώπινος νους εκείνη την εποχή ήταν «διθαλαμικός», με τα δύο ημισφαίρια του εγκεφάλου να λειτουργούν πιο ανεξάρτητα. Το ένα ημισφαίριο εξελάμβανε τις εσωτερικές εντολές του άλλου όχι ως δική του σκέψη, αλλά ως φωνή κάποιου θεού, προγόνου ή ηγεμόνα.