Μια θολή φωτογραφία σχεδόν 80 ετών ίσως λύνει το μυστήριο της πρώτης γυναίκας φαραώ της Αιγύπτου

Μια θολή ασπρόμαυρη φωτογραφία ηλικίας περίπου 80 ετών μπορεί να δίνει νέα στοιχεία για ένα από τα παλαιότερα μυστήρια της αρχαίας Αιγύπτου, αν η βασίλισσα Meretneith ήταν η πρώτη γυναίκα που κυβέρνησε τη χώρα ως φαραώ, περισσότερα από 5.000 χρόνια πριν.

Ερευνητές επεξεργάστηκαν ψηφιακά την εικόνα μιας αρχαίας σφραγίδας και μετέτρεψαν τα δυσδιάκριτα σύμβολα σε ψηφιακά διανύσματα, ώστε να μπορέσουν να εξετάσουν με μεγαλύτερη ακρίβεια τα ιερογλυφικά. Τα αποτελέσματα, σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Prague Egyptological Studies, ενισχύουν την άποψη ότι η επίμαχη επιγραφή αναφέρει τη Meretneith. Ωστόσο, το ερώτημα αν η ίδια ήταν πράγματι φαραώ παραμένει αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης.

Η βασίλισσα που ίσως φόρεσε πρώτη το στέμμα

Η Meretneith έζησε κατά την Πρώτη Δυναστεία της Αιγύπτου, λίγες μόλις γενιές μετά τον Νάρμερ, τον ηγεμόνα που συνδέεται με την ενοποίηση της Άνω και της Κάτω Αιγύπτου. Σύμφωνα με ορισμένες ερμηνείες των αρχαιολογικών ευρημάτων, ήταν κόρη του φαραώ Djer και σύζυγος του φαραώ Djet. Μετά τον θάνατο του Djet, ο γιος τους, Den, ήταν ακόμη πολύ μικρός για να αναλάβει την εξουσία. Η Meretneith θεωρείται έτσι πιθανό να ανέλαβε την εξουσία ως αντιβασίλισσα ή ακόμη και ως ηγεμόνας της Αιγύπτου. Αν η δεύτερη ερμηνεία επιβεβαιωθεί, θα πρόκειται για μια εξαιρετικά πρώιμη περίπτωση γυναίκας που κυβέρνησε την Αίγυπτο ως φαραώ, πολύ πριν από γνωστές μορφές όπως η Χατσεψούτ και η Σομπεκνεφερού.

Η ιστορία ξεκινά το 1900, όταν ο Βρετανός αιγυπτιολόγος Flinders Petrie έκανε ανασκαφές στην Άβυδο. Στον τάφο Υ εντόπισε μια βασιλική στήλη που δεν έφερε το λεγόμενο serekh, το ορθογώνιο σύμβολο μέσα στο οποίο αναγραφόταν το όνομα ενός φαραώ. Σε άλλο σημείο του τάφου βρήκε ένα όνομα που θεώρησε βασιλικό, όμως η κατάληξή του παρέπεμπε σε θηλυκό πρόσωπο. Περίπου 40 χρόνια αργότερα, ο αιγυπτιολόγος Walter B. Emery εντόπισε στη Σακκάρα, στον τάφο S3503, αποτυπώματα σφραγίδων στα οποία εμφανιζόταν ένα ασαφές όνομα δίπλα στο serekh του Djer. Ο Emery υποστήριξε ότι το όνομα ήταν της Meretneith. Άλλοι ερευνητές, όμως, δεν συμφωνούσαν.

Μια φωτογραφία που έμεινε για δεκαετίες θολή

Το πρόβλημα ήταν ότι το ίδιο το αντικείμενο με την επίμαχη επιγραφή δεν έχει διασωθεί. Υπήρχαν μόνο οι παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες που είχε τραβήξει ο Emery. Στις εικόνες φαίνεται ένα πήλινο πώμα αγγείου, πάνω στο οποίο είχε αποτυπωθεί δύο φορές το επίμαχο όνομα και δύο φορές το serekh του Djer. Οι ερευνητές Sue Kelly από το Πανεπιστήμιο του Καρόλου στην Πράγα και Crystal Miller από το Macquarie University του Σίδνεϊ χρησιμοποίησαν μια νέα ψηφιακή διαδικασία για να εξετάσουν τις φωτογραφίες. Απομόνωσαν τα επιμέρους ιερογλυφικά και τα μετέτρεψαν σε διανύσματα, δηλαδή ψηφιακές αναπαραστάσεις που βασίζονται σε μαθηματικές καμπύλες και επιτρέπουν πολύ πιο καθαρή απεικόνιση των σχημάτων.

Η επεξεργασία αποκάλυψε δύο σύμβολα που μοιάζουν με σκαπάνες μέσα στο πρώτο τμήμα του serekh. Το συγκεκριμένο σύμβολο αντιστοιχεί στον ήχο «mr», που αποτελεί το «Mer» στο όνομα Meretneith. Παράλληλα, οι ερευνητές διαπίστωσαν ομοιότητες με άλλες επιγραφές που συνδέονται με τη Meretneith, μεταξύ άλλων από τον βασιλικό της τάφο, διοικητικά έγγραφα και σφραγίδες νεκρόπολης. Το όνομα Meretneith σημαίνει «αγαπημένη της Neith», με τη Neith να είναι θεότητα που συνδεόταν με τον πόλεμο, τη σοφία και τη δημιουργία. Το σύμβολό της θα έπρεπε επομένως να βρίσκεται πάνω από το serekh, όπως συνέβαινε συνήθως με τα σύμβολα των θεοτήτων. Η συγκεκριμένη απεικόνιση, ωστόσο, δεν είναι απολύτως ξεκάθαρη. Ορισμένοι ερευνητές έχουν μάλιστα υποστηρίξει ότι μπορεί να πρόκειται για γεράκι, σύμβολο του Ώρου, το οποίο συνδεόταν με τους βασιλείς της Αιγύπτου.

Γιατί η Meretneith μπορεί να ήταν φαραώ

Οι διαφορές στην απεικόνιση των συμβόλων έχουν προκαλέσει διαφωνίες μεταξύ των αιγυπτιολόγων. Σε ορισμένες επιγραφές το όνομα της Meretneith εμφανίζεται με διαφορετικές μορφές. Σε κάποιες υπάρχει η θηλυκή κατάληξη «t», ενώ σε άλλες απουσιάζει. Σε άλλες εμφανίζεται επιπλέον το ιερογλυφικό του στόματος. Παρόμοιες διαφοροποιήσεις, πάντως, εμφανίζονται και στα ονόματα άλλων πρώιμων ηγεμόνων της Αιγύπτου, όπως ο Νάρμερ και ο προδυναστικός ηγεμόνας Ka.

Οι ερευνητές σημειώνουν ότι η γραφή των βασιλικών ονομάτων παρουσίαζε αρκετές διαφοροποιήσεις κατά τον πρώτο αιώνα του ενιαίου αιγυπτιακού κράτους. Με βάση την ψηφιακή ανάλυση, οι Kelly και Miller υποστηρίζουν ότι το συγκεκριμένο serekh μπορεί να συνδεθεί μόνο με τη Meretneith. Ωστόσο, η εικόνα δεν αποτελεί από μόνη της οριστική απόδειξη ότι η Meretneith ήταν φαραώ. Οι ίδιοι οι αρχαιολόγοι επισημαίνουν ότι η πολιτική της θέση παραμένει αμφιλεγόμενη και ότι υπάρχουν διαφορετικές ερμηνείες των διαθέσιμων στοιχείων. Αν όμως η συγκεκριμένη ερμηνεία επιβεβαιωθεί, μια θολή φωτογραφία ενός ευρήματος που χάθηκε εδώ και δεκαετίες θα μπορούσε να προσθέσει ένα σημαντικό κομμάτι στο παζλ της πρώτης γυναίκας ηγεμόνα της αρχαίας Αιγύπτου.