Bloomberg: Ο Ερντογάν ανοίγει ξανά τη Θεολογική Σχολή της Χάλκης μετά από τις πιέσεις Τραμπ και ΕΕ

Η Τουρκία φέρεται να προετοιμάζει την επαναλειτουργία της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης με τη μορφή πανεπιστημιακού ιδρύματος, σε μια εξέλιξη που, αν επιβεβαιωθεί, θα αποτελέσει μία από τις σημαντικότερες κινήσεις της Άγκυρας απέναντι στο Οικουμενικό Πατριαρχείο εδώ και δεκαετίες.

Σύμφωνα με δημοσίευμα του Bloomberg, το σχέδιο προβλέπει την αναβίωση του ιστορικού ιδρύματος στη Χάλκη, με θεολογική σχολή που θα επιτρέπει ξανά την εκπαίδευση ορθόδοξων κληρικών στην Τουρκία, για πρώτη φορά μετά το κλείσιμο του ανώτατου τμήματός της το 1971.

Η κίνηση δεν έχει μόνο θρησκευτικό ή εκπαιδευτικό χαρακτήρα. Έχει έντονο διπλωματικό και πολιτικό φορτίο, καθώς έρχεται σε μια περίοδο που η Άγκυρα επιδιώκει να βελτιώσει το κλίμα με την Ουάσινγκτον και να στείλει μήνυμα προς την Ευρώπη για το ζήτημα των θρησκευτικών ελευθεριών.

Το σχέδιο που βρίσκεται στο τραπέζι

Το μοντέλο που εξετάζεται, σύμφωνα με τις πληροφορίες που επικαλείται το Bloomberg, προβλέπει τη λειτουργία νέου πανεπιστημιακού ιδρύματος, στο οποίο θα ενταχθεί και θεολογική σχολή.

Οι φοιτητές θα εισάγονται μέσω του εθνικού συστήματος εισαγωγής της Τουρκίας, ενώ τα προγράμματα σπουδών θα τελούν υπό την εποπτεία του τουρκικού υπουργείου Παιδείας.

Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο.

Η Χάλκη δεν φαίνεται να επαναλειτουργεί, τουλάχιστον με βάση το υπό συζήτηση μοντέλο, ως πλήρως αυτόνομη σχολή του Οικουμενικού Πατριαρχείου με το καθεστώς που είχε πριν από το 1971. Αντιθέτως, η Τουρκία φαίνεται να επιλέγει μια φόρμουλα που επιτρέπει την επανεκκίνηση της εκπαίδευσης ορθόδοξων κληρικών, αλλά εντός του τουρκικού κρατικού πλαισίου για την ανώτατη εκπαίδευση.

Με άλλα λόγια, πρόκειται για άνοιγμα, αλλά με όρους κρατικής εποπτείας.

Τι κερδίζει το Οικουμενικό Πατριαρχείο

Για το Οικουμενικό Πατριαρχείο, η επαναλειτουργία της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης θα ήταν μια ιστορική νίκη.

Η Σχολή δεν είναι απλώς ένα εκπαιδευτικό ίδρυμα. Είναι ο κατεξοχήν χώρος όπου εκπαιδεύτηκαν επί δεκαετίες γενιές ορθόδοξων κληρικών, ιεραρχών και θεολόγων, μεταξύ των οποίων και ο σημερινός Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος.

Το κλείσιμό της το 1971 στέρησε από το Πατριαρχείο τη δυνατότητα να εκπαιδεύει στην ίδια του την έδρα την επόμενη γενιά στελεχών της Ορθοδοξίας.

Αυτό δημιούργησε ένα δομικό πρόβλημα: ένα Πατριαρχείο με παγκόσμιο πνευματικό ρόλο, αλλά χωρίς τη δυνατότητα να λειτουργεί ελεύθερα τη βασική του θεολογική σχολή στην Τουρκία.

Η επαναλειτουργία της Χάλκης, ακόμη και υπό κρατική εποπτεία, θα έσπαγε ένα αδιέξοδο άνω των πέντε δεκαετιών.

Τι κερδίζει η Τουρκία

Η Άγκυρα, από την πλευρά της, επιχειρεί να εμφανιστεί ως χώρα που ανταποκρίνεται σε ένα χρόνιο διεθνές αίτημα χωρίς να παραχωρεί πλήρη θεσμική αυτονομία στο Πατριαρχείο.

Η επιλογή της πανεπιστημιακής φόρμουλας επιτρέπει στην τουρκική κυβέρνηση να παρουσιάσει την επαναλειτουργία ως θεσμικά συμβατή με το εθνικό εκπαιδευτικό σύστημα.

Έτσι, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν μπορεί να πει προς τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρωπαϊκή Ένωση ότι λύνει ένα ιστορικό ζήτημα θρησκευτικής ελευθερίας, ενώ στο εσωτερικό της Τουρκίας μπορεί να υποστηρίξει ότι η Σχολή δεν θα λειτουργήσει εκτός κρατικού πλαισίου.

Η Άγκυρα παίρνει, επομένως, διπλό όφελος: βελτιώνει την εικόνα της διεθνώς, αλλά δεν εγκαταλείπει τον έλεγχο.

Το μήνυμα προς τον Τραμπ

Η χρονική συγκυρία δεν είναι τυχαία. Σύμφωνα με το Bloomberg, η κίνηση συνδέεται εν μέρει με αίτημα του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ, ενόψει της αναμενόμενης επίσκεψής του στην Άγκυρα για τη σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ τον Ιούλιο.

Ο Τραμπ είχε θέσει το ζήτημα της Χάλκης στον Ερντογάν κατά τη συνάντησή τους στον Λευκό Οίκο, ενώ το θέμα είχε προηγουμένως τεθεί και από εκκλησιαστικούς παράγοντες της ελληνορθόδοξης κοινότητας στις ΗΠΑ. Για την Ουάσινγκτον, η επαναλειτουργία της Σχολής θα αποτελούσε σαφές μήνυμα υπέρ των θρησκευτικών ελευθεριών.

Για την Άγκυρα, θα ήταν ένα χειροπιαστό «δώρο» προς την αμερικανική πλευρά σε μια περίοδο κατά την οποία Τουρκία και ΗΠΑ επιχειρούν να αφήσουν πίσω τους ορισμένες από τις πιο δύσκολες εκκρεμότητες των τελευταίων ετών.

Το μήνυμα προς την Ευρωπαϊκή Ένωση

Η επαναλειτουργία της Χάλκης αφορά και την Ευρώπη. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει επανειλημμένα καταγράψει το κλείσιμο της Θεολογικής Σχολής ως χρόνιο ζήτημα θρησκευτικής ελευθερίας στην Τουρκία.

Για την Άγκυρα, μια κίνηση επαναλειτουργίας θα μπορούσε να παρουσιαστεί ως ένδειξη προόδου απέναντι στις Βρυξέλλες, ιδίως σε μια περίοδο όπου η ενταξιακή προοπτική της Τουρκίας παραμένει παγωμένη και το κράτος δικαίου βρίσκεται σταθερά στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής κριτικής.

Ωστόσο, το ερώτημα δεν θα είναι μόνο αν η Σχολή ανοίξει. Θα είναι πώς θα ανοίξει.

Η ΕΕ και το Πατριαρχείο θα εξετάσουν αν η νέα μορφή λειτουργίας επιτρέπει πραγματική θεολογική εκπαίδευση και ουσιαστική σύνδεση με το Οικουμενικό Πατριαρχείο ή αν πρόκειται για περιορισμένο άνοιγμα υπό ασφυκτική κρατική εποπτεία.

Γιατί η φόρμουλα «πανεπιστήμιο» έχει σημασία

Η επιλογή να λειτουργήσει η Χάλκη ως πανεπιστημιακό ίδρυμα δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια. Είναι ο τρόπος με τον οποίο η Τουρκία επιχειρεί να ξεπεράσει το νομικό πρόβλημα που οδήγησε στο κλείσιμο της Σχολής. Το 1971, η λειτουργία του ανώτατου τμήματος της Θεολογικής Σχολής ανεστάλη στο πλαίσιο της τουρκικής νομοθεσίας που έθεσε την ιδιωτική ανώτατη εκπαίδευση υπό κρατικό έλεγχο.

Η Άγκυρα υποστηρίζει διαχρονικά ότι οι κανόνες αυτοί ισχύουν για όλα τα θρησκεύματα και ότι η εκπαίδευση θρησκευτικών λειτουργών πρέπει να βρίσκεται εντός κρατικού πλαισίου. Το Πατριαρχείο, από την άλλη, ζητά τη δυνατότητα να εκπαιδεύει τους κληρικούς του χωρίς να αλλοιώνεται ο εκκλησιαστικός χαρακτήρας της Σχολής. Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας της συζήτησης. Η πανεπιστημιακή φόρμουλα μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για επαναλειτουργία. Μπορεί όμως και να περιορίσει τον βαθμό αυτονομίας του Πατριαρχείου.

Η ιστορική σημασία της Χάλκης

Η Θεολογική Σχολή της Χάλκης ιδρύθηκε το 1844 στη Μονή της Αγίας Τριάδας, στη νήσο Χάλκη, κοντά στην Κωνσταντινούπολη. Για περισσότερο από έναν αιώνα αποτέλεσε το βασικό θεολογικό εκπαιδευτικό ίδρυμα του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Από εκεί αποφοίτησαν Πατριάρχες, μητροπολίτες, θεολόγοι, καθηγητές και κληρικοί που υπηρέτησαν την Ορθοδοξία σε ολόκληρο τον κόσμο.

Το 1971 το ανώτατο τμήμα της Σχολής έκλεισε, στερώντας από το Πατριαρχείο τη δυνατότητα εκπαίδευσης κληρικών στην Τουρκία. Η Σχολή συνέχισε να λειτουργεί για κάποια χρόνια σε περιορισμένη μορφή, έως το 1985, όταν αποφοίτησαν οι τελευταίοι σπουδαστές.

Από τότε, η Χάλκη μετατράπηκε σε σύμβολο ενός αιτήματος που ξεπέρασε τα όρια της ομογένειας: το αίτημα για σεβασμό της θρησκευτικής ελευθερίας, των μειονοτικών δικαιωμάτων και του οικουμενικού ρόλου του Πατριαρχείου.

Η συνάντηση Ερντογάν – Βαρθολομαίου

Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν συζήτησε νωρίτερα αυτή την εβδομάδα στην Άγκυρα με τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο την προοπτική επαναλειτουργίας της Σχολής.

Η συνάντηση αυτή έχει ιδιαίτερο βάρος.

Ο Πατριάρχης έχει επανειλημμένα τονίσει ότι η Χάλκη δεν είναι απλώς ένα σχολείο που έκλεισε, αλλά ένας θεσμός ζωτικής σημασίας για το μέλλον του Οικουμενικού Πατριαρχείου.

Από την άλλη πλευρά, ο Ερντογάν γνωρίζει ότι μια θετική κίνηση στο ζήτημα της Χάλκης θα έχει διεθνή απήχηση και θα προβληθεί ως ένδειξη καλής θέλησης έναντι των ΗΠΑ, της ΕΕ και της Ορθόδοξης Εκκλησίας.

Το άνοιγμα δεν έχει ακόμη κλειδώσει

Παρά το θετικό κλίμα, τίποτα δεν πρέπει να θεωρείται οριστικό μέχρι να υπάρξει επίσημη απόφαση και σαφές θεσμικό πλαίσιο. Οι πληροφορίες αναφέρουν ότι οι απαραίτητες προετοιμασίες μπορεί να μην έχουν ολοκληρωθεί μέχρι τον Σεπτέμβριο, παρά τις προσδοκίες που είχαν καλλιεργηθεί για επαναλειτουργία εντός του επόμενου ακαδημαϊκού έτους. Αυτό σημαίνει ότι η πολιτική βούληση, αν υπάρχει, θα πρέπει να μεταφραστεί σε συγκεκριμένες διοικητικές, εκπαιδευτικές και νομικές ρυθμίσεις. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η Άγκυρα θα προχωρήσει μέχρι τέλους ή αν η Χάλκη θα παραμείνει για ακόμη μια φορά σε καθεστώς προσδοκίας.

Η πιθανή επαναλειτουργία της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης ως πανεπιστημίου θα ήταν ιστορική εξέλιξη.

• Για το Οικουμενικό Πατριαρχείο, θα σήμαινε την επιστροφή ενός θεσμού που αποτελεί καρδιά της εκκλησιαστικής του συνέχειας.
• Για την Τουρκία, θα ήταν μια κίνηση υψηλού συμβολισμού προς τις ΗΠΑ, την Ευρωπαϊκή Ένωση και τον χριστιανικό κόσμο.
• Για τον Ντόναλντ Τραμπ, θα μπορούσε να παρουσιαστεί ως διπλωματική επιτυχία σε ένα ζήτημα που είχε ο ίδιος θέσει στον Ερντογάν.

Όμως η ουσία θα κριθεί στη λεπτομέρεια.

Αν η Χάλκη ανοίξει με τρόπο που επιτρέπει στο Πατριαρχείο να εκπαιδεύει πραγματικά τους μελλοντικούς κληρικούς του, τότε θα πρόκειται για ουσιαστική αλλαγή.

Αν ανοίξει μόνο ως αυστηρά ελεγχόμενο κρατικό πανεπιστημιακό σχήμα, χωρίς πραγματικό χώρο για τον εκκλησιαστικό της χαρακτήρα, τότε θα είναι σημαντικό βήμα, αλλά όχι πλήρης αποκατάσταση.

Σε κάθε περίπτωση, η Χάλκη επιστρέφει στο κέντρο της διπλωματίας. Και αυτό από μόνο του δείχνει ότι ένα κλειστό σχολείο μπορεί ακόμη να καθορίζει σχέσεις κρατών, Εκκλησιών και ισορροπιών στην περιοχή.