«Εμφύλιος πόλεμος» μεταξύ χιμπατζήδων στην Ουγκάντα: Θανατηφόρες συγκρούσεις μετά από δεκαετίες αρμονικής συμβίωσης

Ένα εξαιρετικά σπάνιο φαινόμενο βίας μεταξύ χιμπατζήδων καταγράφηκε στο Εθνικό Πάρκο Κιμπάλε της Ουγκάντας, όπου μια άλλοτε ενωμένη κοινότητα διασπάστηκε σε δύο αντίπαλες ομάδες, οδηγώντας σε θανατηφόρες συγκρούσεις που οι επιστήμονες χαρακτηρίζουν «εμφύλιο πόλεμο».

Ο συνδιευθυντής του Ngogo Chimpanzee Project (μιας ερευνητικής πρωτοβουλίας που έχει την έδρα της στο Πάρκο), Άαρον Σάντελ προσδιόρισε με ακρίβεια τη στιγμή που όλα ξεκίνησαν: παρατηρούσε μια ομάδα πιθήκων στις 24 Ιουνίου 2015, στο Εθνικό Πάρκο, όταν ξαφνικά αντιλήφθηκε ότι οι χιμπατζήδες σίγησαν. Αρκετοί άρχισαν να κάνουν μορφασμούς – μια χαρακτηριστική έκφραση που δείχνει νευρικότητα – ενώ άλλοι άγγιζαν ο ένας τον άλλον αναζητώντας επιβεβαίωση και ασφάλεια.

Κάποιοι άλλοι χιμπαντζήδες ακούγονταν από απόσταση, κάτι που δεν ήταν ασυνήθιστο. Για τουλάχιστον δύο δεκαετίες, οι χιμπατζήδες του Ngogo είχαν δημιουργήσει μια εξαιρετικά μεγάλη κοινότητα, με περισσότερα από 200 ζώα να ζουν αρμονικά.

Τότε άρχισε η διάσπαση

Ωστόσο, όταν εμφανίστηκαν περισσότεροι χιμπατζήδες, τα πρωτεύοντα δεν επανενώθηκαν με τον συνηθισμένο τρόπο, που περιλαμβάνει δυνατές κραυγές, χτυπήματα στην πλάτη και χειρονομίες επαφής. Αντίθετα, αρκετοί άρχισαν να τρέχουν μακριά, αφήνοντας τον Σάντελ και τον συνάδελφό του ερευνητή Τζον Μιτάνι απορημένους. Η μέχρι τότε δεμένη ομάδα συμπεριφερόταν ξαφνικά... σαν να επρόκειτο για αγνώστους!

«Θυμάμαι να ρωτώ τον Τζον: "Τι συμβαίνει;" και εκείνος απάντησε "Δεν ξέρω"», ανέφερε ο Σάντελ. «Αυτό μου έμεινε έντονα, γιατί πρόκειται για έναν από τους μεγαλύτερους ειδικούς στους χιμπατζήδες. Τους είχε μελετήσει για δύο δεκαετίες. Κι όμως, βλέπαμε κάτι εντελώς νέο».

Ο Σάντελ θεωρεί ότι εκείνη η ημέρα αποτέλεσε την απαρχή της διάσπασης, όταν η μεγάλη κοινότητα οργανώθηκε σε δύο ομάδες, γνωστές πλέον ως οι Δυτικοί και οι Κεντρικοί χιμπατζήδες. «Πιστεύω ότι τότε μπήκαν τα θεμέλια της πόλωσης, η οποία οδήγησε στην κατάρρευση της ομάδας», δήλωσε ο Σάντελ, ο οποίος είναι επίσης αναπληρωτής καθηγητής ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο του Τέξας στο Όστιν.

Ακραία βία με θανατηφόρες επιθέσεις ακόμα και κατά βρεφών

Έκτοτε, η βία μεταξύ των δύο ομάδων έχει αυξηθεί, με επιδρομές που οδηγούν σε θανατηφόρες επιθέσεις κατά ενηλίκων και βρεφών να καταγράφονται αρκετές φορές τον χρόνο. Νέα μελέτη, που δημοσιεύθηκε στις 9 Απριλίου στο επιστημονικό περιοδικό Science, καταγράφει αυτό που οι ερευνητές χαρακτηρίζουν «εμφύλιο πόλεμο» μεταξύ χιμπατζήδων, ένα εξαιρετικά σπάνιο φαινόμενο που εκτιμάται ότι συμβαίνει περίπου κάθε 500 χρόνια και έχει παρατηρηθεί μόνο μία φορά στο παρελθόν.

Τα ευρήματα προσφέρουν μια μοναδική εικόνα για το πώς οι μεταβολές στους κοινωνικούς δεσμούς μπορούν να προκαλέσουν συγκρούσεις σε ομάδες ζώων, ένα γεγονός που παραμένει δύσκολο να παρατηρηθεί στη φύση, αλλά μπορεί να φωτίσει τον ρόλο των διαπροσωπικών σχέσεων και στις ανθρώπινες συγκρούσεις.

Πώς εξηγείται το φαινόμενο

Οι χιμπατζήδες είναι από τη φύση τους χωροκτητικοί. Συνήθως, ομάδες – κυρίως αρσενικών – πραγματοποιούν περιπολίες για να ελέγξουν αν υπάρχουν αντίπαλες ομάδες κοντά στα όρια της επικράτειάς τους. Αν εντοπίσουν ξένους χιμπαντζήδες, τους επιτίθενται και σε ορισμένες περιπτώσεις τους σκοτώνουν.

Το Ngogo Chimpanzee Project ιδρύθηκε το 1995 από τον Τζον Μιτάνι, ο οποίος είναι σήμερα ομότιμος καθηγητής ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν. Από την αρχή, οι επιστήμονες συζητούσαν το ενδεχόμενο η ασυνήθιστα μεγάλη ομάδα να διασπαστεί. Αρχικά, δεν θεωρούσαν πιθανό ένα τέτοιο ενδεχόμενο, καθώς δεν υπήρχαν ενδείξεις ρήξης, ενώ το δάσος παρείχε επαρκείς πόρους τροφής και δέντρων για τη διατήρηση της πολυπληθούς κοινότητας, σύμφωνα με τον επικεφαλής συγγραφέα Σάντελ.

Ωστόσο, μετά το 2015, οι χιμπατζήδες χωρίστηκαν γρήγορα στις δύο ομάδες, οι οποίες πήραν τα ονόματά τους από τις περιοχές που κατέλαβαν. Πλέον πραγματοποιούν περιπολίες για να αποτρέψουν την παρουσία της αντίπαλης ομάδας.

Οι Δυτικοί χιμπατζήδες εμφανίζονται πιο επιθετικοί από τους Κεντρικούς. Μεταξύ 2018 και 2024, πραγματοποίησαν έως και 15 περιπολίες κάθε τέσσερις μήνες και σκότωσαν κατά μέσο όρο έναν ενήλικο και δύο βρέφη ετησίως από την αντίπαλη ομάδα, σύμφωνα με τη μελέτη. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η συνοχή που επέδειξαν νωρίτερα οι Δυτικοί τους έδωσε στρατηγικό πλεονέκτημα.

Το 2018 το πρώτο θανατηφόρο χτύπημα

Η πρώτη θανατηφόρα επίθεση καταγράφηκε το 2018 σε έναν νεαρό αρσενικό χιμπατζή, τον Έρολ, ο οποίος δέχθηκε επίθεση από πέντε ενήλικα αρσενικά της δυτικής ομάδας κοντά σε μια συκιά στο κέντρο της περιοχής Ngogo. Όταν ο Σάντελ εντάχθηκε στο πρόγραμμα το 2012, ο Έρολ ήταν περίπου 10 ετών και αποτέλεσε αντικείμενο της διδακτορικής του διατριβής.

Πριν από τη διάσπαση, οι χιμπατζήδες κινούνταν ελεύθερα σε ολόκληρη την επικράτεια. Σήμερα, η περιοχή έχει διχοτομηθεί, με τα σύνορα να βρίσκονται κοντά στο κέντρο και να μεταβάλλονται συνεχώς, καθώς η δυτική ομάδα φαίνεται να τα μετακινεί προς τα ανατολικά.

Η δεύτερη θανατηφόρα επίθεση σημειώθηκε το 2019, όταν ερευνητές παρατηρούσαν χιμπατζήδες που τρέφονταν σε ένα μεγάλο δέντρο. Ομάδα δυτικών χιμπατζήδων εισέβαλε αιφνιδιαστικά, προκαλώντας πανικό.

Οι Κεντρικοί χιμπαντζήδες διασκορπίστηκαν, ενώ οι επιτιθέμενοι ανέβηκαν στο δέντρο. Τρεις ενήλικοι αρσενικοί παγίδευσαν έναν χιμπατζή της αντίπαλης ομάδας και του επιτέθηκαν. Ο Σάντελ αναγνώρισε αμέσως το θύμα ως τον Μπέιζι, έναν 33χρονο χιμπατζή της κοινότητας Ngogo.

Καθώς οι επιτιθέμενοι τον περικύκλωσαν, μια ενήλικη θηλυκή χιμπατζής, η Αρίθα, προσπάθησε να τον προστατεύσει, αλλά σύντομα εκδιώχθηκε. Όταν η επίθεση σταμάτησε, ένας ηλικιωμένος αρσενικός άνω των 50 ετών, ο BF, που φαινόταν να έχει στενό δεσμό με τον Μπέιζι, τον συνόδευσε πίσω. Ο Μπέιζι πέθανε την επόμενη ημέρα.

Μέχρι στιγμής, ο απολογισμός των νεκρών ανέρχεται σε επτά ενήλικους και 17 βρέφη από την κεντρική ομάδα, ενώ άλλοι 14 θεωρούνται αγνοούμενοι και ενδέχεται να έχουν επίσης πέσει θύματα επιθέσεων, σύμφωνα με τη μελέτη.

«Είναι σίγουρα θλιβερό να βλέπεις αυτούς τους χιμπατζήδες να σκοτώνουν ο ένας τον άλλον, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για άτομα που γνωρίζω τόσο καλά. Μερικές φορές νιώθω σαν πολεμικός ανταποκριτής», δήλωσε ο Σάντελ. Παράλληλα, οι ερευνητές έχουν την ευκαιρία να μελετήσουν συναισθήματα όπως η ενσυναίσθηση, αλλά και πράξεις ηρωισμού και φιλίας.

Θεωρίες για την αιτία της σύγκρουσης

Οι ερευνητές του Ngogo δεν μπορούν να προσδιορίσουν με βεβαιότητα την αιτία της σύγκρουσης, ωστόσο διατυπώνουν ορισμένες θεωρίες. Όπως και στην περίπτωση της ομάδας της Γκούντολ, η κοινότητα είχε βιώσει αλλαγές στην ιεραρχία κυριαρχίας, οι οποίες επηρέασαν άμεσα τις κοινωνικές σχέσεις. Σύμφωνα με την ομάδα, ο θάνατος αρκετών χιμπατζήδων το 2014 από άγνωστα αίτια, η αλλαγή στον κυρίαρχο αρσενικό το 2015 και μια επιδημία αναπνευστικής νόσου το 2017 ενδέχεται να αποδυνάμωσαν τους κοινωνικούς δεσμούς και να οδήγησαν στη διάσπαση.

Η Κέιτι Σλόκομπ, συγκριτική ψυχολόγος και καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Υόρκης, η οποία δεν συμμετείχε στη μελέτη, δήλωσε ότι η λεπτομερής καταγραφή ενός τόσο σπάνιου φαινομένου προσφέρει πολύτιμη κατανόηση για τις συγκρούσεις μεταξύ ομάδων.

Όπως σημείωσε, πρόκειται για τη μεγαλύτερη γνωστή κοινότητα χιμπατζήδων, γεγονός που πιθανόν καθιστούσε δύσκολη τη διατήρηση αποτελεσματικών κοινωνικών σχέσεων μεταξύ τόσων ατόμων. Τα νέα δεδομένα μπορεί να συμβάλουν στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο οι διαπροσωπικές σχέσεις και περιβαλλοντικοί παράγοντες επηρεάζουν και τις ανθρώπινες συγκρούσεις.

Οι συγγραφείς της μελέτης υποστηρίζουν ότι, δεδομένου ότι οι χιμπατζήδες δεν διαθέτουν πολιτισμικούς παράγοντες που συνδέονται με τους ανθρώπινους πολέμους, όπως η θρησκεία ή η εθνότητα, η μελέτη της συμπεριφοράς τους μπορεί να προσφέρει χρήσιμες πληροφορίες για το ανθρώπινο είδος και τον ρόλο των κοινωνικών σχέσεων στη βία.

Οι πιθανές εκβάσεις

Σύμφωνα με τον Σάντελ, υπάρχουν δύο πιθανές εκβάσεις για τη σύγκρουση. Η πρώτη είναι ότι η κεντρική ομάδα θα οργανωθεί καλύτερα ώστε να υπερασπιστεί την επικράτειά της, μειώνοντας τη συχνότητα των επιθέσεων. Η δεύτερη, αντίστοιχη με όσα παρατηρήθηκαν στο Γκόμπε, είναι ότι η ισχυρότερη ομάδα θα εξοντώσει τα μέλη της ασθενέστερης.

«Υπάρχει και μια τρίτη πιθανότητα, η οποία μοιάζει εξαιρετικά απίθανη: να υπάρξει κάποια επανένωση των ομάδων», δήλωσε ο Σάντελ. «Με βάση όσα γνωρίζω για τη συμπεριφορά των χιμπαντζήδων, δεν βλέπω πώς θα μπορούσε να συμβεί κάτι τέτοιο, αλλά έχω μάθει να μην εκπλήσσομαι ποτέ από το τι είναι ικανοί να κάνουν».